काठमाडौँ— भोटेकोशी र त्रिशूलीमा आएको विनाशकारी बाढीले सयौंको ज्यान लिएको र ठूलो संख्यामा नागरिक बेपत्ता भएको भोलिपल्ट काठमाडौँको पाँचतारे होटलमा राजनीतिक नेतृत्व र मन्त्रीहरुको रात्रिभोजले त्यसको औचित्य र सरकारी संवेदनशीलतामाथि प्रश्न उठाएको छ।

एनडीटीभीको ‘अन्विक्षा’ कार्यक्रम तथा त्यसपछि आयोजित रात्रीभोजमा भारतीय पाहुना परराष्ट्रमन्त्री, अर्थमन्त्रीसहित सत्तारुढ र विपक्षी दलका नेताहरू सहभागी भएका थिए। भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसका लोकसभा सदस्य तथा पूर्वकूटनीतिज्ञ डा. शशि थरुरसहितको भारतीय टोली बिहीबार बिहान स्वदेश फर्किएको छ।

एनडीटीभी वल्र्डले बिहीबार काठमाडौंमा ‘AnvikshaM Ideas Across Borders’ नामक संवाद शृंखलाको पहिलो संस्करण आयोजना गरेको थियो। कार्यक्रमको मूल विषय नेपाल–भारत सम्बन्ध भए पनि बाढीका कारण त्यसको सन्दर्भ नै बदलिएको थियो। एनडीटीभीले पनि कार्यक्रम सुरु गर्दा बाढीमा ज्यान गुमाएकाप्रति एक मिनेट मौनधारण गरेको र विपद्ले कार्यक्रमको परिवेश परिवर्तन गरेको जनाएको छ।

तर दिनभरि उद्धार, बेपत्ता नागरिकको खोजी र राहतबारे राष्ट्रिय चिन्ता भइरहेका बेला राजधानीको पाँचतारे होटलमा भएको औपचारिक कार्यक्रम र त्यसपछिको रात्रिभोजमा मन्त्री तथा राजनीतिक नेताहरूको सहभागिता आलोचनाको विषय बनेको हो।

‘सहानुभूति मनमा मात्र राखेर पुग्दैन’
वरिष्ठ पत्रकार कनकमणि दीक्षितले यही विरोधाभासलाई सामाजिक सञ्जालमार्फत प्रश्न गरेका छन्। उनले गम्भीर विपद्को समयमा पीडितप्रतिको सहानुभूति केवल मनमा सीमित नराखी व्यवहार र सार्वजनिक अभिव्यक्तिमार्फत पनि देखिनुपर्ने बताएका छन्।

उनको टिप्पणीको आशय कार्यक्रम आयोजना गर्नु वा विदेशी पाहुनासँग संवाद गर्नु मात्र समस्या नभई देश शोकमा रहेका बेला सार्वजनिक भूमिकामा रहेका व्यक्तिको उपस्थिति, गतिविधि र त्यसले दिने सन्देश महत्वपूर्ण हुने भन्नेमा केन्द्रित छ।

यो आलोचना त्यतिबेला थप चर्कियो, जब भारतीय पाहुना टोलीका सदस्य शशि थरुरले काठमाडौंमा भएको रात्रिभोजका तस्बिर सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक गरे। तस्बिरमा अर्थमन्त्री डा. स्वर्णिम वाग्ले, सांसद विदूषी राणालगायत सहभागी देखिएका छन्।

थरुरसहित भारतीय टोलीका सदस्य मध्य प्रदेशका विधान सल्लाहकार शशांक शेखर भने बिहीबार बिहान पौने ८ बजे एअर इन्डियाको उडान नम्बर एआई २१६ बाट काठमाडौं हुँदै नयाँ दिल्ली फर्किएका छन्।

एक दिनअघि मन्त्रिपरिषद्को निष्कर्ष: ‘मुलुकमा त्रासदी’
कार्यक्रममाथि उठेको प्रश्नको अर्को पाटो सरकारी निर्णयसँग जोडिएको छ। बाढीको विनाश स्पष्ट भइसकेपछि बुधबार बिहान ११ बजे बसेको मन्त्रिपरिषद् बैठकले मुलुकमा त्रासदीपूर्ण अवस्था सिर्जना भएको निष्कर्षसहित उद्धारका लागि विभिन्न निर्णय गरेको थियो।

त्यही बैठकमा सहभागी परराष्ट्रमन्त्री र अर्थमन्त्री भोलिपल्ट पाँचतारे होटलमा आयोजित एनडीटीभी कार्यक्रम तथा त्यससँग जोडिएको रात्रिभोजमा सहभागी भएका थिए। सर्वदलीय बैठकमा सहभागी सत्तारुढ तथा विपक्षी दलका नेताहरू पनि त्यसपछि सोही कार्यक्रममा पुगेका थिए।

यसले आलोचनाको केन्द्रलाई ‘कार्यक्रम हुन हुन्थ्यो कि हुँदैनथ्यो’ भन्ने प्रश्नबाट ‘राष्ट्रिय विपद्को घोषित अवस्थापछि राज्यका उच्चपदस्थ व्यक्तिले सार्वजनिक रूपमा कस्तो प्राथमिकता र व्यवहार देखाउनु पर्थ्यो?’ भन्ने प्रश्नतर्फ धकेलेको छ।

यद्यपि एनडीटीभीको कार्यक्रम सामान्य मनोरञ्जनात्मक वा निजी जमघट मात्र थिएन। आयोजकका अनुसार यसमा नेपाल–भारत सम्बन्ध, नेपालको राजनीति, अर्थतन्त्र, समाज र भविष्यबारे राजनीतिक नेता, कूटनीतिज्ञ, व्यवसायी तथा विभिन्न क्षेत्रका व्यक्तिहरू सहभागी थिए। कार्यक्रममा परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनाल, अर्थमन्त्री स्वर्णिम वाग्ले, नेपाली कांग्रेस सभापति गगन थापा, रास्वपा सभापति रवि लामिछाने, भारतीय नेता राम माधवलगायत सहभागी थिए।

थरुरकै अभिव्यक्तिमा पनि बाढीको प्रसंग
विपद्को पृष्ठभूमि कार्यक्रमभरि उपस्थित थियो। थरुरले नेपाललाई आवश्यक पर्ने सबै सहयोग भारतले उपलब्ध गराउनुपर्ने धारणा राखेका थिए। उनले सडक, राजमार्ग, पुल तथा जलविद्युत् आयोजनामा भएको क्षतिबारे उल्लेख गर्दै भारतले तत्काल राहत सहयोग गरेको र थप सहयोगका लागि तयार रहनुपर्ने बताएका थिए।

एनडीटीभीको रिपोर्टअनुसार भारतीय जनता पार्टीका नेता राम माधवले पनि विपद्का बेला नेपालसँग भारत रहेको बताएका थिए। रास्वपा सभापति रवि लामिछानेले भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको सहयोग प्रस्ताव र राहत सामग्रीका लागि धन्यवाद दिएका थिए।

अर्थात्, कार्यक्रम स्वयंले बाढीको विषयलाई बेवास्ता गरेको थिएन। बरु विपद्, उद्धार र भारतबाट प्राप्त सहयोगबारे त्यहाँ सार्वजनिक अभिव्यक्तिसमेत भएका थिए। विवाद भने त्यसैबीच आयोजित औपचारिक कार्यक्रम र रात्रिभोजमा नेपाली राज्यसत्तासँग जोडिएका व्यक्तिहरूको उपस्थितिले दिएको सार्वजनिक सन्देशमा केन्द्रित भएको हो।

चीनमा भने निर्धारित कार्यक्रम नै स्थगित
यसैबीच, नेपालसँगै सीमावर्ती चीनको केरुङ क्षेत्रमा पनि बाढीबाट ठूलो मानवीय तथा भौतिक क्षति भएको छ। ल्हासाबाट प्राप्त विवरणअनुसार उद्धार, राहत र पुनःस्थापनासँग प्रत्यक्ष सम्बन्धितबाहेक अन्य निर्धारित कार्यक्रम स्थगित गरिएको जनाइएको छ।

यही तुलनाले काठमाडौंको कार्यक्रमबारे उठेको बहसलाई थप राजनीतिक अर्थ दिएको छ। एउटा मुलुकले विपद्को गम्भीरतालाई आधार बनाएर गैर–उद्धार तथा राहतसम्बन्धी कार्यक्रम स्थगित गरिरहेका बेला नेपालमा भने विपद्को भोलिपल्टै उच्च राजनीतिक तथा प्रशासनिक तहको सहभागितामा अन्तर्राष्ट्रिय संवाद र रात्रिभोज अघि बढेको विषय आलोचकहरूले उठाएका छन्।

तर दुई मुलुकको सरकारी संरचना, कार्यक्रमको प्रकृति र निर्णय प्रक्रियालाई प्रत्यक्ष रूपमा समान ठहर गर्न सकिने पर्याप्त तथ्य उपलब्ध छैन। त्यसैले यसलाई ‘कसले सही गर्‍यो, कसले गलत’ भन्ने निष्कर्षभन्दा पनि विपद्का बेला राज्यका प्रतिनिधिले सार्वजनिक संवेदना कसरी प्रदर्शन गर्ने? भन्ने प्रश्नका रूपमा हेर्नुपर्ने देखिन्छ।

विपद्, कूटनीति र सार्वजनिक संवेदनाको बीचमा
एनडीटीभीको काठमाडौं कार्यक्रम नेपाल–भारत सम्बन्धबारे संवाद गर्ने पूर्वनिर्धारित अन्तर्राष्ट्रिय मञ्च थियो। तर कार्यक्रम सुरु हुनुअघि नै देशले ठूलो मानवीय क्षति बेहोरेको अवस्थामा त्यसको सामाजिक र राजनीतिक सन्दर्भ बदलिनु स्वाभाविक थियो। आयोजकले मौनधारण गरेर विपद्प्रति सम्मान व्यक्त गरे पनि कार्यक्रममा सहभागी नेपाली राजनीतिक नेतृत्वको उपस्थितिलाई लिएर उठेको प्रश्न भने त्यसपछि पनि कायम रह्यो।

विपद्को समयमा सरकारी संयन्त्रको पहिलो प्राथमिकता उद्धार, राहत र नागरिकको सुरक्षा हुनुमा विवाद छैन। तर त्यससँगै सार्वजनिक पदमा रहेका व्यक्तिको व्यक्तिगत तथा औपचारिक गतिविधिले पनि सरकार र राजनीतिक नेतृत्वको संवेदनशीलता मापन गर्ने आधार बनाउँछ।

त्यसैले अहिलेको विवाद रात्रिभोजमा के परिकार थियो वा विदेशी पाहुना नेपाल आए भन्ने विषयमा सीमित छैन। देशका नागरिक बाढीमा हराइरहेका बेला सत्ताको अनुहार कस्तो देखिनुपर्छ भन्ने प्रश्नले पाँचतारे होटलको एउटा कार्यक्रमलाई राष्ट्रिय बहसको विषय बनाएको हो।