राजविराज— प्रधानमन्त्री बालेन्द्र साह (बालेन)की पत्नी सविना काफ्लेले सामाजिक सञ्जालमार्फत दिएको जन्मदिनको शुभकामनाले नयाँ बहस जन्माएको छ। उनले शुभकामना सन्देशमा ‘सम्माननीयज्यू’ शब्दको प्रयोग गरेपछि यो बहसको सुरुवात भएको हो।

सामान्य देखिने यो अभिव्यक्तिले सार्वजनिक वृत्तमा असामान्य तर गहिरो प्रश्नहरू जन्माएको छ—व्यक्तिगत सम्बन्धमा पद कति हावी हुन्छ? र के हामी सम्बन्धभन्दा हैसियतलाई बढी महत्व दिन थालेका हौँ?

नेपाली भाषिक र सामाजिक सन्दर्भमा ‘सम्माननीय’ शब्द विशेष रूपमा औपचारिक, संस्थागत र पदसँग गाँसिएको सम्मान सूचक सम्बोधनका रूपमा स्थापित छ। यो शब्द प्रायः राज्यका उच्च पदाधिकारीलाई सार्वजनिक, औपचारिक सन्दर्भमा प्रयोग गरिन्छ। तर जब यही शब्द निजी, पारिवारिक सम्बन्धभित्र प्रवेश गर्छ, त्यसले केवल सम्मान होइन, शक्ति संरचनाको प्रभाव र सामाजिक मनोविज्ञानको संकेत पनि दिन्छ।

सविना काफ्लेको उक्त शुभकामना सन्देशलाई धेरैले सामान्य प्रेमपूर्ण अभिव्यक्ति मान्नुभन्दा पनि शक्ति–केन्द्रित सोचको झलकका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। आलोचकहरूका अनुसार पति–पत्नीबीचको आत्मीय सम्बन्धमा पदको यस्तो औपचारिक प्रवेशले सम्बन्धको स्वाभाविकता कमजोर बनाउँछ र समाजमा बढ्दो आडम्बर तथा हैसियत–केन्द्रित सोचलाई उजागर गर्छ।

‘पति होइन, पद प्यारो’ भन्ने आरोप यही सन्दर्भमा उब्जिएको छ, जसले सामाजिक सञ्जालदेखि बौद्धिक वृत्तसम्म बहसको विषय बनेको छ। यो प्रसंग केवल एक शुभकामनामा सीमित छैन, यसले नेपाली समाजमा गहिरिँदै गएको पद–पूजाको प्रवृत्तिलाई पनि उजागर गर्छ। जहाँ व्यक्ति भन्दा उसको पद ठूलो देखिन्छ, त्यहाँ सम्बन्धहरू पनि औपचारिकता र शक्ति सन्तुलनको आधारमा परिभाषित हुन थाल्छन्। यसले दीर्घकालीन रूपमा सामाजिक मूल्य, पारिवारिक आत्मीयता र मानवीय संवेदनामा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने प्रश्न झन् गम्भीर रूपमा उठेको छ।

यद्यपि केहीले यसलाई व्यक्तिगत शैली र सम्मान व्यक्त गर्ने तरिकाका रूपमा पनि व्याख्या गरेका छन्, तर सार्वजनिक व्यक्तित्वसँग जोडिएको कुनै पनि अभिव्यक्तिले स्वतः सार्वजनिक अर्थ ग्रहण गर्ने भएकाले यसको प्रभाव व्यक्तिगत सीमाभन्दा बाहिर फैलिन्छ। यही कारणले एउटा सामान्य देखिने शब्द प्रयोगले नै शक्ति, संस्कार र सामाजिक सोचबारे गहिरो बहस जन्माएको छ।

सम्माननीय शब्दको प्रयोग केवल भाषिक छनोट होइन, यसले हाम्रो सोच, प्राथमिकता र सामाजिक संरचनालाई पनि उजागर गर्छ। जहाँ अहिले पनि व्यक्ति र पदबीचको दूरी स्पष्ट छुट्याउन सकिएको छैन।