काठमाडौँ– राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको प्रथम महाधिवेशनमा सहभागि भएर चितवनबाट काठमाडौँ फर्किने क्रममा खिचिएको प्रधानमन्त्री बालेन्द्र साह (बालेन) को एउटा तस्वीर र त्यसपछि प्रधानमन्त्री पत्नी सबिना काफ्लेले सामाजिक सञ्जालमा लेखेको स्टाटसले अहिले राजनीति, पत्रकारिता र सार्वजनिक उत्तरदायित्वको बहसलाई नयाँ मोड दिएको छ।

विशेषाधिकारविरोधी, सादगीपूर्ण र फरक राजनीतिक संस्कृतिको कुरा गर्ने, छाता समेत आफैं ओढ्ने प्रधानमन्त्रीकी पत्नि काफ्लेले आफनो ब्याग किन सुरक्षाकर्मीलाई बोकाईन ? भन्ने बहस सुरु भएपछि उनले बुधबार बेलुका नै लामो फेसवुक स्ट्याटस लेखिन। स्टाटस लेखेर उनले विवाद टुंग्याउने प्रयास मात्र गरेकी छैनन, आफ्नो चरित्र हत्या गर्न खोजिएको, नियोजित रूपमा समाचार बनाइएको र विगतमा महिलाको चरित्र हत्या गरेर चर्चामा आएको सञ्चारमाध्यमले यो विषय उठाएको आरोप लगाउँदै जनआक्रोश भड्काउने प्रयास समेत गरेकी छिन्।

त्यसले बहस अन्त्य गरेको छैन। बरु, तस्वीर, स्पष्टीकरण र त्यसमा प्रयोग गरिएका शब्दहरूले नयाँ प्रश्नहरू जन्माएका छन्। सबिना काफ्लेले तस्वीरमा देखिएको ब्याग आफ्नो नभई सुरक्षाकर्मीकै निजी ब्याग भएको दाबी गरेकी छिन्। साथै, आफ्नो चरित्र हत्या गर्न खोजिएको, नियोजित रूपमा समाचार बनाइएको र विगतमा महिलाको चरित्र हत्या गरेर चर्चामा आएको सञ्चारमाध्यमले यो विषय उठाएको आरोपसमेत लगाएकी छिन्।

तर समग्रमा हेर्दा उनको स्टाटस आफैंले केही गम्भीर प्रश्न जन्माएको देखिन्छ। सबैभन्दा पहिलो प्रश्न तस्वीर र स्पष्टीकरणबीचको अन्तर हो। तस्वीरमा प्रधानमन्त्री बालेन्द्र साहले छोरी बोकेका छन्। सबिना काफ्लेको हातमा मोबाइल मात्र देखिन्छ। सुरक्षाकर्मीले एउटा ब्याग बोकेको देखिन्छ। यही दृश्यका आधारमा धेरैले त्यो परिवारकै ब्याग हुन सक्ने अनुमान गरेका थिए।

सबिना काफ्लेले भने त्यो ब्याग सुरक्षाकर्मीकै भएको दाबी गरेकी छिन्। यदि त्यसलाई सत्य मान्ने हो भने अर्को स्वाभाविक प्रश्न उठ्छ— प्रधानमन्त्री परिवारको आफ्नै सामान कहाँ थियो? चितवनमा सानी छोरीसहित एक दिनभन्दा बढी बसाइँपछि काठमाडौं फर्किरहेको परिवारसँग कुनै झोला, ब्याग वा अन्य व्यक्तिगत सामग्री थिएन? यदि थियो भने कसले बोकेको थियो? तस्वीरमा नदेखिएको अर्को सुरक्षाकर्मीले बोकेको थियो? सहयोगीले बोकेको थियो? परिवारका सदस्यले आफैं बोकेका थिए? यी प्रश्नको जवाफ स्टाटसमा छैन।

त्यसैले, स्टाटसले एउटा दाबी त गरेको छ, तर तस्वीरले किन यस्तो बहस जन्मायो भन्ने मूल प्रश्नको पर्याप्त उत्तर दिएको छैन।

दोस्रो बहस ‘चरित्र हत्या’ शब्दसँग जोडिएको छ। सार्वजनिक रूपमा उठाइएको प्रश्न थियो— सुरक्षाकर्मीले कसको ब्याग बोकेको थियो? राज्य स्रोतको प्रयोग कसरी भइरहेको थियो? तर सबिना काफ्लेले त्यसलाई आफ्नो चरित्र हत्या गर्न खोजिएको प्रयासका रूपमा व्याख्या गरेकी छिन्।

यहीं प्रश्न उठ्छ— सार्वजनिक उत्तरदायित्वसँग सम्बन्धित प्रश्न उठाउनु र चरित्र हत्या गर्नु एउटै कुरा हो त? सामान्यतया चरित्र हत्या भन्नाले कसैको व्यक्तिगत नैतिकता, आचरण वा निजी जीवनमाथि झुठा वा अतिरञ्जित आरोप लगाएर प्रतिष्ठा ध्वस्त पार्ने प्रयासलाई बुझिन्छ। तर अहिलेको बहस व्यक्तिगत सम्बन्ध, नैतिकता वा निजी जीवनसँग जोडिएको थिएन। बहस सार्वजनिक व्यवहार र सत्तासँग जोडिएको सुविधा प्रयोगबारे थियो।

त्यसैले, प्रश्न उठ्नु र चरित्र हत्या हुनु फरक विषय हुन्। यदि कुनै समाचार तथ्यगत रूपमा गलत छ भने त्यसको खण्डन गर्न सकिन्छ, तर सबै आलोचनालाई चरित्र हत्या भन्न मिल्छ कि मिल्दैन भन्ने प्रश्न खुला नै छ।

तेस्रो विवाद उनले प्रयोग गरेको ‘महिलाको चरित्र हत्या गरेर चर्चामा आएको मिडिया’ भन्ने अभिव्यक्तिसँग जोडिएको छ। यद्यपि उनले कुनै सञ्चारमाध्यमको नाम लिएकी छैनन्, तर धेरैले यसलाई साप्ताहिक पत्रिका जनआस्थातर्फ संकेत गरेको रूपमा बुझेका छन्।

यसको कारण पनि छ। नेपाली पत्रकारिताको इतिहासमा अभिनेत्री श्रीसा कार्कीको मृत्यु र त्यसअघि प्रकाशित सामग्रीबारे लामो समयदेखि बहस हुँदै आएको छ। त्यसैले सबिना काफ्लेको संकेत त्यही प्रसंगतर्फ भएको हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ। तर, प्रश्न उठ्छ— वर्तमान विवाद एउटा ब्यागसँग सम्बन्धित थियो भने विगतको दशकौं पुरानो पत्रकारिता विवाद किन जोडियो? यदि अहिलेको समाचार गलत थियो भने त्यसको तथ्यगत खण्डन पर्याप्त हुन्थ्यो। पुरानो विवादित इतिहास जोडेर सञ्चारमाध्यमको नैतिक वैधतामाथि प्रश्न उठाउनु मुख्य बहसबाट ध्यान मोड्ने प्रयास हो कि होईन ?

चौथो प्रश्न ‘पुराना र नयाँ उस्तै उस्तै’ भन्ने उनको टिप्पणीसँग सम्बन्धित छ। स्टाटसमा उनले आफूलाई विगतका राजनीतिक पात्रहरूसँग तुलना गरिएको गुनासो गरेकी छिन्। नयाँलाई पुरानो दृष्टिकोणबाट हेरिएको तर्क उनले गरेकी छिन्।

तर प्रश्न यहीँ छ– यदि विगतमा प्रधानमन्त्री, मन्त्री वा शक्तिशाली राजनीतिक परिवारका सदस्यले राज्य स्रोतको दुरुपयोग गरेको आरोप लाग्दा प्रश्न उठाइएको थियो भने अहिले त्यही मापदण्ड नयाँ नेतृत्वमा लागू हुनु किन अस्वाभाविक भयो ? लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा सार्वजनिक पद र त्यससँग जोडिएका परिवारलाई व्यक्ति हेरेर फरक मापदण्ड लागू गरिँदैन। बरु एउटै मापदण्ड सबैलाई लागू हुनुपर्छ भन्ने मान्यता हुन्छ। त्यसैले ‘हामी नयाँ हौं’ भन्ने तर्कले आलोचनाबाट स्वतः छुट दिन्छ कि दिँदैन भन्ने प्रश्न उठेको छ।

पाँचौं र सम्भवतः सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न सार्वजनिक व्यक्तित्वको उत्तरदायित्वसँग सम्बन्धित छ। सबिना काफ्ले आफैंले स्टाटसमा आफू सार्वजनिक व्यक्ति भएको स्वीकार गरेकी छिन्। सार्वजनिक जीवनमा रहने व्यक्तिहरूको व्यवहार, तस्बिर, निर्णय र सार्वजनिक गतिविधिमाथि प्रश्न उठ्नु लोकतान्त्रिक समाजको स्वाभाविक प्रक्रिया मानिन्छ। त्यसैले,सार्वजनिक प्रश्नको जवाफ तथ्यले दिनुपर्छ, भावनाले होइन।

वास्तवमा अहिलेको बहसको केन्द्र एउटा ब्याग होइन। त्यो तस्वीरले उठाएको प्रतीकात्मक प्रश्न हो। प्रधानमन्त्री बालेन्द्र साहले आफ्नो राजनीतिक यात्राभर विशेषाधिकारविरोधी, सादगीपूर्ण र फरक राजनीतिक संस्कृतिको वकालत गर्दै आएका छन्। त्यसैले उनका परिवारसँग जोडिएको कुनै पनि दृश्यलाई नागरिकले अझ बढी चासोका साथ हेर्नु स्वाभाविक मानिन्छ।

यही कारण सबिना काफ्लेको स्टाटसले विवाद अन्त्य गरेको भन्दा पनि बहसलाई अर्को तहमा पु¥याएको देखिन्छ। अहिले सार्वजनिक रूपमा उठिरहेका मुख्य प्रश्नहरू यिनै हन्— तस्वीरमा देखिएको ब्याग वास्तवमै कसको थियो ?, प्रधानमन्त्रीको परिवारको अन्य सामान कसले बोकेको थियो? सार्वजनिक उत्तरदायित्वबारे उठेको प्रश्नलाई ‘चरित्र हत्या’ भन्न मिल्छ कि मिल्दैन? वर्तमान विवादमा विगतको पत्रकारिता विवाद किन जोडियो?, ‘पुराना र नयाँ’ को बहसले मूल प्रश्नबाट ध्यान मोड्न खोजेको हो कि होईन? सार्वजनिक व्यक्तित्वमाथि उठेको प्रश्नलाई आलोचना मान्ने कि मानहानी?

त्यसैले, यो बहस ब्यागको स्वामित्वभन्दा पनि सार्वजनिक उत्तरदायित्व, राजनीतिक छवि र आलोचनाप्रतिको सहनशीलतासँग जोडिएको देखिन्छ। सबिना काफ्लेको स्टाटसले आफ्नो पक्ष राखेको छ, तर त्यसले उठाएका प्रश्नहरूको अन्तिम उत्तर भने अझै सार्वजनिक बहसकै विषय बनेको छ।