काठमाडौँ– प्रतिनिधिसभाको आइतबारको बैठकमा सबैभन्दा धेरै चर्चा कुनै विधेयक, प्रस्ताव वा सरकार–प्रतिपक्षको टकरावले पाएन। चर्चा पायो एउटा सम्बोधनले। एउटा शब्दले। र त्यो शब्द थियो– ‘कर्मचारी महोदय।’

राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) का सांसद केपी खनाल आफ्नो निर्वाचन क्षेत्र कैलालीस्थित लम्कीचुहा प्रादेशिक अस्पताल सञ्चालनमा भएको ढिलाइबारे बोलिरहेका थिए। कांग्रेस नेतृत्वको प्रदेश र स्थानीय सरकारमाथि आरोप लगाउँदै उनले अस्पताल सञ्चालनमा अवरोध गरिएको दाबी गरिरहेका थिए। तर बोल्दाबोल्दै उनले सभामुखलाई ‘सभामुख महोदय’को सट्टा ‘कर्मचारी महोदय’ भनेर सम्बोधन गरे। त्यसको केही क्षणमै उनको माइक बन्द भयो।

घटना केही सेकेन्डको थियो। तर त्यसले संसदभित्र र बाहिर दुवैतिर प्रश्नहरूको लामो श्रृंखला जन्मायो। के यो सामान्य भाषिक त्रुटि थियो ? के यो सभामुखप्रतिको असन्तुष्टि थियो ? वा संसदमा नयाँ पुस्ताका सांसदहरूको अनुभवहीनताको अर्को उदाहरण ?

विशेष समयमा बोल्दै सांसद खनालले कैलालीको लम्कीचुहा प्रादेशिक अस्पताल सञ्चालनमा ढिलाइ भएको विषय उठाएका थिए। उनका अनुसार नेपाल सरकार मन्त्रिपरिषद्ले २०८२ जेठ २६ गते अस्पताल सञ्चालनको स्वीकृति दिइसकेको छ। सर्वोच्च अदालतबाट समेत अस्पताल सञ्चालनका पक्षमा आदेश आएको उनले बताए।

तर प्रदेश र स्थानीय तह कांग्रेसको नियन्त्रणमा भएकाले अस्पताल सञ्चालनमा अवरोध भइरहेको उनको आरोप थियो। उनले कांग्रेसमाथि प्रश्न गर्दै आफ्नै पार्टीले नेतृत्व गरेको स्थानीय र प्रदेश सरकारले जनताको स्वास्थ्य सेवामा अवरोध गर्दा किन नबोलेको भनी प्रश्न गरेका थिए।

तर अस्पतालको बहसभन्दा बढी चर्चा उनको सम्बोधनले पायो। संसदमा प्रयोग हुने भाषा औपचारिक र मर्यादित हुन्छ। सभामुखलाई सम्बोधन गर्दा ‘माननीय सभामुख’ वा ‘सभामुख महोदय’ प्रयोग गर्ने अभ्यास छ। त्यसैले ‘कर्मचारी महोदय’ भन्ने शब्द संसदको नियमित भाषाभन्दा बाहिरको अभिव्यक्ति थियो।

यसका कम्तीमा तीनवटा सम्भावित व्याख्या भइरहेका छन्। पहिलो, यो पूर्णतः भाषिक त्रुटि हुन सक्छ। संसदमा बोल्ने अनुभव सीमित भएका सांसदहरूमा यस्तो गल्ती असामान्य मानिँदैन। विशेष गरी भावनात्मक वा आक्रामक ढंगले प्रस्तुत भइरहेका बेला शब्द चयनमा त्रुटि हुन सक्छ।

केपी खनाल नेपालको परम्परागत राजनीतिको लामो यात्राबाट संसद पुगेका नेता होइनन्। रास्वपाको उदयसँगै राष्ट्रिय राजनीतिमा आएका अनुहारमध्ये उनी पनि एक हुन्। गत वर्षको जनआन्दोलनपछिको राजनीतिक तरंग र रास्वपाको बढ्दो प्रभावबीच उनी संसद पुगेका हुन्। संसदभित्र बोल्ने अवसर र अनुभवका हिसाबले पनि उनी तुलनात्मक रूपमा नयाँ सांसद मानिन्छन्। त्यसैले नर्भसनेस वा संसदीय भाषाको अपर्याप्त अभ्यासका कारण शब्द चयनमा त्रुटि भएको हुन सक्ने तर्क पनि गरिएको छ।

दोस्रो, यसलाई कतिपयले सांकेतिक राजनीतिक टिप्पणीका रूपमा पनि हेरेका छन्। सभामुख स्वतन्त्र संवैधानिक पदाधिकारी हुन्। तर राजनीतिक वृत्तमा बेला–बेला सभामुखले दलगत प्रभावमा काम गरेको आरोप लाग्ने गरेको छ। त्यस्तो पृष्ठभूमिमा आएको ‘कर्मचारी’ शब्दलाई केहीले असन्तुष्टिको संकेतका रूपमा पनि अथ्र्याइरहेका छन्। यद्यपि यसलाई पुष्टि गर्ने कुनै सार्वजनिक अभिव्यक्ति खनालबाट आएको छैन।

तेस्रो, संसदमा नयाँ पुस्ताका सांसद र संसदीय अभ्यासबीचको दूरीको उदाहरणका रूपमा पनि यो घटनालाई हेरिएको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा रास्वपाले पुराना राजनीतिक दलप्रति असन्तुष्ट जनमतलाई संगठित गर्दै संसदमा उल्लेख्य उपस्थिति बनाएको छ। तर संसदभित्रको प्रक्रियागत अभ्यास, संसदीय भाषा, नियमावली र प्रस्तुतिका विषयमा पार्टीका केही सांसदहरू बेला–बेला आलोचनाको केन्द्रमा पर्ने गरेका छन्।

राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार संसद केवल जनताको भावना व्यक्त गर्ने थलो मात्र होइन, निश्चित नियम र परम्पराले चल्ने संस्था पनि हो। त्यसैले नयाँ सांसदहरूले संसदीय अभ्यास आत्मसात गर्न समय लाग्नु स्वाभाविक मानिन्छ।

संसदीय नियमअनुसार बैठक सञ्चालन गर्ने अधिकार सभामुखसँग हुन्छ। यदि कुनै सांसदले नियमावलीविपरीत, असंसदीय वा पदको मर्यादाविपरीत अभिव्यक्ति प्रयोग गरेमा सभामुखले सचेत गराउन, अभिव्यक्ति रेकर्डबाट हटाउन वा बोल्ने समय रोक्न सक्ने अधिकार राख्छन्। त्यसैले माइक बन्द गरिएको घटनालाई संसदीय मर्यादा कायम गर्ने प्रक्रियाको रूपमा पनि व्याख्या गर्न सकिन्छ।

यद्यपि सामाजिक सञ्जालमा भने प्रश्न फरक ढंगले उठेको छ—माइक नियमका कारण काटियो कि सम्बोधनबाट उत्पन्न असहजताका कारण ? यसको स्पष्ट उत्तर भने संसद सचिवालय वा सभामुखको कार्यालयबाट आएको छैन।

राजनीतिमा कहिलेकाहीँ एउटा शब्दले लामो बहस जन्माउँछ। केपी खनालको ‘कर्मचारी महोदय’ पनि त्यस्तै एउटा शब्द बनेको छ। घटनाले केवल एउटा सम्बोधनको त्रुटि मात्र उजागर गरेको छैन। यसले संसदभित्रको भाषा, मर्यादा, नयाँ सांसदहरूको तयारी, सभामुखको भूमिकाप्रतिको धारणा र संसदीय संस्कृतिबारे समेत बहस सुरु गरिदिएको छ।

अब प्रश्न केपी खनालले त्यो शब्द किन प्रयोग गरे भन्नेभन्दा पनि संसदभित्र एउटा शब्दले किन यति ठूलो राजनीतिक अर्थ ग्रहण ग¥यो भन्नेमा केन्द्रित हुन थालेको छ। किनकि संसदमा कहिलेकाहीँ भाषणभन्दा एउटा शब्द धेरै शक्तिशाली हुन्छ।