काठमाडौँ— राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) का सांसद खगेन्द्र सुनारको भनिएको विवादास्पद अडियोमा नेपाली कांग्रेसका नेता तथा पूर्वअर्थमन्त्री प्रकाशशरण महतको नाम पटक–पटक आउँछ। अडियोमा एक महिलालाई पदबाट राजीनामा दिन, पैसा उपलब्ध गराउन र सम्बन्धविच्छेदको प्रक्रिया अघि बढाउन दबाब दिइएको सुनिन्छ।

त्यही क्रममा पुरुष आवाजले महिलाको राजनीतिक पदलाई महतसँग कथित यौनसम्बन्ध जोडेर अपमान गर्ने प्रयास गरेको सुनिन्छ। तर यसले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न जन्माएको छ—महतको नाम किन जोडियो, र के महिलाले पद प्राप्त गर्न कुनै अनुचित सम्बन्ध राखेको हो?

तर, अहिलेसम्म यी प्रश्नको ठोस उत्तर दिन सकिँदैन। अडियोमा महतको नाम उच्चारण हुनु र महत स्वयं कुनै अनुचित सम्बन्धमा संलग्न हुनु दुई अलग कुरा हुन्। त्यस्तै, महिलाले पद प्राप्त गर्न यौनसम्बन्ध राखेको भन्ने पुरुष आवाजको आरोपलाई प्रमाणित तथ्य मान्न पनि मिल्दैन। सामाजिक सञ्जाल र मिडियामा सार्वजनिक भएको अडियोमै महतको नाम पटक पटक लिईएको छ। तर, ति महिला र महतबीच कस्तो सम्बन्ध थियो भन्ने कुरा स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि गर्न सकिँदैन।

विवादको केन्द्रमा रहेको अडियोको सत्यता नै अहिलेसम्म स्थापित भएको छैन। सुनारले आवाज आफ्नो नभएको र कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) लगायत प्रविधि प्रयोग गरेर आफूलाई फसाउने प्रयास गरिएको दाबी गरेका छन्। त्यसैले अडियोमा सुनिएका संवाद, त्यसमा लगाइएका आरोप र ती आरोपसँग जोडिएका व्यक्तिहरूको भूमिकाबारे निष्कर्ष निकाल्नुअघि प्राविधिक परीक्षण र सम्बन्धित पक्षका बयान आवश्यक छन्।

प्राप्त ६ मिनेट ४७ सेकेन्ड, १ मिनेट १२ सेकेन्ड र ५९ सेकेन्डका तीनवटा अडियोमा पुरुष आवाज सुनारकै हो वा होइन भन्ने स्वतन्त्र पुष्टि गर्न आवश्यक अनुशन्धान र परिक्षण आवश्यक छ। छोटो अडियोमध्ये ५९ सेकेन्डको अंशमा पुरुष आवाजले ‘प्रकाश महत’ र ‘प्रकाशशरण’ भन्दै महिलाको चरित्रमाथि आपत्तिजनक आरोप लगाएको सुनिन्छ। उक्त आवाजले महिलाले ‘माननीय’ पद पाउनुको कारण महतसँग कथित यौनसम्बन्ध रहेको आशय व्यक्त गर्दै अपमानजनक भाषा प्रयोग गरेको पाईन्छ।

तर यो पुरुष आवाजले लगाएको आरोप हो, महिलाले स्वयं त्यस्तो सम्बन्ध स्वीकार गरेको वा त्यसलाई पुष्टि गर्ने प्रमाण उक्त संवादमा छैन। पहिलो अडियोमा पनि पुरुष आवाजले महिलालाई ‘मर्न तयार हुने’, ‘प्रकाश महतको घर जाने’ वा ‘नुवाकोट फर्किने’ जस्ता विकल्प दिएको सुनिन्छ। यसरी महतको नाम कथित धम्की र दबाबको संवादमा बारम्बार आउँछ। तर नाम आउनुको कारण के हो—व्यक्तिगत सम्बन्ध, राजनीतिक विवाद, धम्की दिन प्रयोग गरिएको प्रसङ्ग वा आरोप लगाउने व्यक्तिको कुनै अर्को स्वार्थ। त्यो अहिलेसम्म खुल्न सकेको छैन।

महतको नाम आउनु र महतको संलग्नता प्रमाणित हुनु एउटै होइन। सार्वजनिक अडियोमा अरू कसैको नाम लिएर आरोप लगाइएको भरमा उक्त व्यक्तिले त्यस्तो काम गरेको निष्कर्ष निकाल्न सकिँदैन। महत र ती महिलाबीच कुनै सम्बन्ध थियो वा थिएन भन्ने प्रश्नको उत्तर दिन स्वतन्त्र प्रमाण, सम्बन्धित पक्षको प्रतिक्रिया र आवश्यक अनुसन्धान चाहिन्छ।

अडियोको अर्को पाटो भने महिलामाथि गरिएको भनिएको दबाब र धम्की हो। अडियोमा पुरुष आवाजले महिलालाई तत्काल पदबाट राजीनामा दिन र संसदीय दलमा पत्र पठाउन भनेको सुनिन्छ। त्यसपछि पैसा उपलब्ध गराउन र भोलिपल्ट अदालतमा सम्बन्धविच्छेदको मुद्दा दायर गर्न दबाब दिएको संवाद छ। महिलाले ‘गर्छु’ र ‘बुझेँ’ भन्दै जवाफ दिएको सुनिन्छ।

त्यही संवादमा पुरुष आवाजले साँझ आठ बजेसम्म पैसा चाहिने बताएको छ। महिलाले आफूलाई लामो समयदेखि कुटपिट र मानसिक यातना दिइएको, मार्ने धम्की आएको तथा नग्न भिडियो बनाएर डर देखाइएको भन्दै गुनासो गरेको सुनिन्छ। पुरुष आवाजले महिलाको छोरालाई समेत फोन गरी उनको फेसबुक खाता पुनः सक्रिय गर्न दबाब दिएको भनिएको छ।

यी संवादले गम्भीर प्रकृतिका सम्भावित कसुरबारे अनुसन्धान गर्नुपर्ने प्रश्न उठाउँछन्। तर अडियोको सत्यता, आवाजको पहिचान र संवादको पृष्ठभूमि पुष्टि नभएसम्म यसलाई प्रमाणित हिंसा, ब्ल्याकमेलिङ वा आर्थिक असुलीको निष्कर्षका रूपमा प्रस्तुत गर्न मिल्दैन। सम्बन्धित महिलाको सुरक्षा र गोपनीयता सुनिश्चित गर्दै उनको भनाइ प्रत्यक्ष रूपमा सुन्नु तथा उपलब्ध डिजिटल सामग्रीको प्राविधिक परीक्षण गर्नु अनुसन्धानका महत्वपूर्ण पक्ष हुन्।

अडियोमा प्रकाशशरण महतको नाम जोडिनुले यो प्रकरणलाई थप राजनीतिक संवेदनशील बनाएको छ। तर महिलाको पद, व्यक्तिगत सम्बन्ध र कथित यौनसम्बन्धबीच कारण–परिणामको सम्बन्ध स्थापित गर्न स्वतन्त्र प्रमाण आवश्यक हुन्छ। कुनै महिलाले राजनीतिक पद पाउनुको कारण कुनै पुरुषसँगको यौनसम्बन्ध हो भन्ने आरोप आफैंमा चरित्रमाथिको गम्भीर प्रहार हो।

यही कारण यस प्रकरणमा दुईवटा विषयलाई छुट्टाछुट्टै जाँच्नुपर्छ। पहिलो, अडियोमा सुनिएको आवाज सुनारकै हो कि होइन र महिलामाथि धम्की, रकम माग तथा अन्य दबाब दिइएको हो कि होइन। दोस्रो, संवादमा महतको नाम किन जोडियो र उनीसँग सम्बन्धित कुनै आरोपलाई पुष्टि गर्ने स्वतन्त्र प्रमाण छ कि छैन। पहिलो प्रश्नको अनुसन्धानले स्वतः दोस्रो प्रश्नको उत्तर दिँदैन।

सुनारले मंगलबार सार्वजनिक गरेको भिडियो सन्देशमा अडियो एआई तथा अन्य प्रविधि प्रयोग गरेर बनाइएको र आफूविरुद्ध झुटो प्रचार गरिएको दाबी गरेका छन्। उनले प्रहरीभित्रको भ्रष्टाचारबारे प्रश्न उठाएकै कारण आफूमाथि प्रहार भइरहेको आरोप लगाउँदै पार्टी र सरकारलाई निष्पक्ष छानबिन गर्न आग्रह गरेका छन्। आफूविरुद्ध हुने अनुसन्धानमा सहयोग गर्ने पनि उनले बताएका छन्। उनका यी दाबी पनि स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि हुन बाँकी छन्।

रास्वपाले सुनारसम्बन्धी विषयमा आन्तरिक छानबिन सुरु गरेको जनाएको छ। पार्टीको केन्द्रीय अनुशासन आयोगका उपप्रमुख हरिचन्द्र भट्टराईले सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जालमा आएका सामग्रीको सत्यतथ्य बुझ्ने काम भइरहेको बताएका छन्। उनले दुवै पक्षको कुरा सुनेर प्रमाण जाँच नगरी निष्कर्षमा पुग्न नमिल्ने उल्लेख गरेका छन्। उनका अनुसार औपचारिक उजुरी नआएको भए पनि सार्वजनिक भएका सामग्रीका आधारमा प्रारम्भिक प्रक्रिया अघि बढाइएको छ।

प्रहरीतर्फ भने औपचारिक उजुरी नपरेको अवस्थामा कानुनी प्रक्रिया अघि बढाउन कठिनाइ रहेको बताइएको छ। प्रहरी प्रवक्ता अबिनारायण काफ्लेले औपचारिक उजुरी प्राप्त नभएको तर सार्वजनिक भएका विषयबारे विभिन्न माध्यमबाट बुझ्ने काम भइरहेको बताएका छन्। उजुरी परे अडियोको प्रामाणिकता परीक्षण गरी आवश्यक अनुसन्धान अघि बढाउन सकिने प्रहरीको भनाइ छ।

यसबीच राष्ट्रिय महिला आयोगले पनि विषयलाई गम्भीर रूपमा लिएको र उजुरी परे गोपनीयता कायम गरेर प्रक्रिया अघि बढाउन सकिने जनाएको छ। सार्वजनिक विवादका कारण महिलाको पहिचान र सुरक्षामा थप जोखिम नहोस् भन्ने पक्षलाई अनुसन्धानसँगै ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ।

यस प्रकरणले उठाएको मूल प्रश्न केवल अडियोमा महतको नाम किन आयो भन्ने होइन। अडियोको सत्यता के हो, महिलामाथि लगाइएका आरोपको आधार के छ, पद प्राप्त गर्न यौनसम्बन्ध राखेको भन्ने दाबी कसले र कुन प्रमाणमा गरेको हो, अनि ती आरोपमा नाम जोडिएका व्यक्तिहरूको वास्तविक भूमिका के हो ? यी सबै प्रश्नको उत्तर प्रमाणबाट खोजिनुपर्छ।

अन्ततः यस प्रकरणको विश्वसनीय उत्तर राजनीतिक आरोप–प्रत्यारोपबाट होइन, प्रमाणको परीक्षणबाट मात्रै आउन सक्छ। अडियो वास्तविक हो भने त्यसमा सुनिएका धम्की र दबाबको जिम्मेवारी कसको हो भन्ने खुल्नुपर्छ। अडियो कृत्रिम रूपमा बनाइएको हो भने त्यसको स्रोत र उद्देश्य पनि पत्ता लाग्नुपर्छ। र प्रकाशशरण महतको नाम जोडिएको कथित प्रसङ्गमा कुनै वास्तविक आधार छ भने त्यसलाई पनि अनुमान वा चरित्रहत्या होइन, प्रमाणका आधारमा स्थापित गर्नुपर्छ।