राजविराज– नेपाल–भारत सीमा विवादबारे प्रधानमन्त्री बालेन्द्र साहले दिएको अभिव्यक्तिले राजनीतिक वृत्तमा मात्र होइन, सांस्कृतिक र बौद्धिक क्षेत्रमै समेत तरंग पैदा गरिरहेका बेला चर्चित अभिनेता राजेश हमालले नेतृत्वको परिपक्वता, अनुभव र दूरदृष्टिबारे अर्थपूर्ण टिप्पणी गरेका छन्।

प्रत्यक्ष रूपमा कसैको नाम नलिए पनि उनको सन्देश प्रधानमन्त्रीको विवादास्पद अभिव्यक्तिप्रति लक्षित देखिन्छ। नेपाल–भारत सीमा सम्बन्धी बहस चर्किरहेका बेला सामाजिक सञ्जालमार्फत धारणा सार्वजनिक गर्दै हमालले आजको जटिल र अनिश्चित अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक परिवेशमा राष्ट्रको नेतृत्व गर्ने व्यक्तिमा पर्याप्त परिपक्वता, अनुभव, निर्णय क्षमता र दूरदृष्टि आवश्यक हुने बताएका छन्।

उनले लेखेका छन्, ‘आजको डामाडोल र अनिश्चित विश्व राजनीतिक परिवेशमा कुनै राष्ट्रको नेतृत्व गर्ने व्यक्तिमा पर्याप्त परिपक्वता, अनुभव, निर्णय क्षमता र दूरदृष्टि नहुँदा राष्ट्रले गम्भीर चुनौतीहरू सामना गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।’

हमालको यो अभिव्यक्ति प्रधानमन्त्री बालेन्द्र साहले संसद्मा दिएको त्यो विवादास्पद भनाइपछि आएको हो, जसमा उनले भारतले मात्र होइन, नेपालले पनि विभिन्न स्थानमा भारतको भूमि अतिक्रमण गरेको हुनसक्ने आशय व्यक्त गरेका थिए। प्रधानमन्त्रीको उक्त अभिव्यक्तिले देशभित्र राजनीतिक विवाद उत्पन्न गर्नुका साथै सीमा सम्बन्धी राष्ट्रिय अडानबारे समेत बहस जन्माएको थियो।

यही सन्दर्भमा हमालले सीमा विवादका दुई फरक आयामबारे स्पष्ट धारणा प्रस्तुत गरेका छन्। उनका अनुसार ‘सीमापार अतिक्रमण’ र ‘राज्य–प्रायोजित भू–अतिक्रमण’लाई एउटै रूपमा बुझ्नु तथ्यगत रूपमा गलत हुन्छ।

उनले खुला नेपाल–भारत सीमाको वास्तविकता उल्लेख गर्दै सीमावर्ती क्षेत्रका नागरिकबीचको आवतजावत, व्यापार, खेतीपाती, सामाजिक सम्बन्ध, नदीको धार परिवर्तन, सीमा स्तम्भ हराउने वा बस्ती विस्तार हुने जस्ता घटनालाई सीमापार अतिक्रमणको रूपमा व्याख्या गरेका छन्। यस्ता समस्या स्थानीय, प्रशासनिक र ऐतिहासिक प्रकृतिका हुने भएकाले संवाद, संयुक्त सर्वेक्षण र आपसी सहकार्यबाट समाधान गर्न सकिने उनको तर्क छ।

तर राज्य–प्रायोजित भू–अतिक्रमण भने पूर्णतः फरक विषय भएको उनको भनाइ छ। यस्तो अवस्थामा कुनै राष्ट्र आफैं विवादित भूभागमा आफ्नो नियन्त्रण विस्तार गर्न सक्रिय हुने, सडक निर्माण गर्ने, प्रशासनिक संरचना खडा गर्ने, सुरक्षा संयन्त्र परिचालन गर्ने, सरकारी नक्सा संशोधन गर्ने तथा औपचारिक रूपमा राज्यको अधिकार लागू गर्ने कार्य हुने उनले उल्लेख गरेका छन्।

हमालले कालापानी, लिपुलेक र लिम्पियाधुरा क्षेत्रलाई यही प्रकारको विवादको प्रमुख उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। उनका अनुसार यस्ता विषयलाई सामान्य सीमावर्ती समस्या वा स्थानीय स्तरका अतिक्रमणसँग तुलना गर्न मिल्दैन।

चर्चित कलाकारका रूपमा मात्र होइन, राष्ट्रिय विषयमा समय–समयमा धारणा राख्ने सार्वजनिक व्यक्तित्वका रूपमा समेत परिचित हमालको टिप्पणी अहिले व्यापक रूपमा चर्चामा छ। उनले प्रत्यक्ष राजनीतिक टिप्पणी नगरे पनि नेतृत्वको क्षमता, राष्ट्रिय हित र सीमा संवेदनशीलताबारे दिएको सन्देशलाई धेरैले प्रधानमन्त्रीको अभिव्यक्तिमाथिको अप्रत्यक्ष आलोचनाका रूपमा व्याख्या गरेका छन्।

नेपाल–भारत सीमा विवादजस्तो संवेदनशील विषयमा राष्ट्रको आधिकारिक धारणा, ऐतिहासिक तथ्य र कूटनीतिक सन्तुलन अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ। यही कारण प्रधानमन्त्रीको अभिव्यक्तिपछि उठेको बहसमा राजेश हमालले थपिएको यो टिप्पणीलाई सामान्य सामाजिक सञ्जाल पोस्टभन्दा बढी, नेतृत्व र राष्ट्रिय जिम्मेवारीबारे दिएको सार्वजनिक चेतावनीका रूपमा समेत हेरिएको छ।

राजनीतिक नेतृत्वको एक अभिव्यक्तिले राष्ट्रिय बहस जन्माइरहेका बेला हमालको सन्देशले अर्को प्रश्न पनि उठाएको छ—विश्व राजनीति जति जटिल बन्दै गएको छ, के नेपालको नेतृत्व त्यति नै परिपक्व, दूरदर्शी र जिम्मेवार बन्न सकेको छ ?