काठमाडौँ — नेपाल–चीन सीमा क्षेत्रमा बुधबार आएको विनाशकारी हिमपहिरो र लेदोको बहावले मान्छेले प्रतिक्रिया जनाउने समयसमेत नदिई सात मिनेटमै २० किलोमिटर दूरी पार गरेको चिनियाँ प्राविधिक अध्ययनले देखाएको छ।

चीनको प्राकृतिक स्रोत मन्त्रालयले सार्वजनिक गरेको थ्री–डी तस्बिर तथा प्राविधिक विश्लेषणअनुसार बुधबार बिहान १०ः५२ बजे (चिनियाँ समय) नेपालतर्फ करिब ५ हजार १ सय ४० मिटर उचाइमा हिमनदी भत्किएपछि सुरु भएको बहाव १०ः५९ बजे नै केरुङ नाका पुगेको थियो।

२० किलोमिटर दूरी सात मिनेटमा पार गरेको हिसाब गर्दा बहावको औसत गति करिब ५० मिटर प्रतिसेकेन्ड अर्थात् १८० किलोमिटर प्रतिघण्टा हुन आउँछ। अर्थात् राजमार्गमा तीव्र गतिमा गुड्ने सवारीभन्दा कैयौँ गुणा तीव्र वेगमा हिउँ, चट्टान, माटो र पानी मिसिएको बहाव पहाडबाट तल झरेको थियो।

यति तीव्र गतिमा बगेको बहावका अगाडि जोखिममा रहेका मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा पुग्न समय मिल्नु कठिन हुनु स्वाभाविक थियो। हिमनदी भत्किएको र विनाशकारी बहाव केरुङ नाका पुगेको समयबीच जम्मा सात मिनेटको अन्तर रहेकाले पूर्वसूचना र तत्काल निर्णयको अभावमा मानवीय क्षति रोक्न चुनौतीपूर्ण अवस्था बनेको प्राविधिक विश्लेषणले देखाउँछ।

चीनको ‘एयरो जियोफिजिकल सर्भे एण्ड रिमोट सेन्सिङ सेन्टर’का वरिष्ठ इन्जिनियर प्रो. गुओ झाओचेङका अनुसार यो विपद्को सुरुवात चिनियाँ भूभागबाट भएको थिएन। नेपालतर्फ चोकियान नदीको माथिल्लो तटीय क्षेत्रमा रहेको करिब ५ हजार १ सय ४० मिटर उचाइको हिमनदी भत्किएपछि विपद्को शृंखला सुरु भएको हो।

हिमनदी भत्किएपछि हिउँ र चट्टानका टुक्रा तीव्र गतिमा तल झरे। बाटोमा भेटिएका खुकुला माटो र ढुङ्गासमेत तिनले सोहोर्दै लगे। त्यस क्रममा प्रारम्भिक हिमपहिरो क्रमशः ठूलो परिमाणको लेदो बहावमा परिणत भयो र अन्ततः विनाशकारी बाढी तथा पहिरोको स्वरूपमा तलतर्फ फैलियो।

यस घटनाको वेग बुझ्न उद्गमस्थल र केरुङ नाकाबीचको भौगोलिक अवस्थाले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको देखिन्छ। हिमनदी भत्किएको स्थान करिब ५ हजार १ सय ४० मिटर उचाइमा छ भने केरुङ नाका करिब १ हजार ८ सय मिटरमा पर्छ। करिब २० किलोमिटर दूरीमै ३ हजार ३ सय मिटर उचाइ घट्दा गुरुत्वाकर्षणका कारण बहाव अत्यधिक तीव्र गतिमा तल झरेको चिनियाँ अध्ययनले देखाएको छ।

बहाव नेपाल–चीन सीमाको नदी ‘गुओबासियाकु’ हुँदै दोङलिन साङ्पो नदीमा मिसिएको थियो। नदीमा मिसिएपछि पनि यसको ऊर्जा कम भएन। उल्टै मुख्य नदीसँग ठोक्किँदा बहावको केही हिस्सा नदीको सामान्य दिशाको विपरीत अर्थात् माथिल्लो तटीय क्षेत्रतर्फसमेत फर्किएको थ्री–डी विश्लेषणले देखाएको छ।

चिनियाँ प्राविधिक अध्ययनअनुसार लेदो करिब तीन किलोमिटर ‘अपस्ट्रिम’ दिशातर्फसमेत पुगेको थियो। सामान्य नदी बहावमा विरलै देखिने यस्तो अवस्था अत्यधिक शक्तिशाली बहाव नदीसँग ठोक्किँदा उत्पन्न भएको प्रभावको संकेत भएको प्राविधिक विश्लेषणमा उल्लेख छ।

चीनको प्राकृतिक स्रोत मन्त्रालयले सार्वजनिक गरेका विपद्अघिका र विपद्पछिका थ्री–डी तस्बिर तुलना गर्दा केरुङ नाका आसपासको भू–दृश्य नै बदलिएको देखिन्छ। पहिले स्पष्ट देखिने घर, सडक र पुलहरू अहिले लेदो र पहिरोले पुरिएका वा बगाएका कारण पहिचान गर्न कठिन अवस्थामा पुगेका छन्।

चीनतर्फको राष्ट्रिय राजमार्गसमेत क्षतिग्रस्त भएको छ। केरुङ नाकामुनिको उपत्यकाका ग्रामीण सडकहरू पूर्ण रूपमा बगेका कारण कतिपय क्षेत्रमा पैदल हिँड्ने बाटोसमेत छैन। साँघुरो र भिरालो भूभागका कारण उद्धार टोली तथा उपकरण परिचालन गर्नसमेत कठिनाइ भइरहेको छ।

कतिपय घर तथा संरचना बहावले मूल स्थानबाट निकै तलसम्म बगाएर लगेका छन्। त्यसैले ती संरचना वा त्यहाँ रहेका व्यक्तिहरू कहाँ पुगे भन्ने यकिन गर्नसमेत कठिन भएको चिनियाँ अधिकारीहरूले बताएका छन्।

उद्धार र जोखिमको अध्ययनका लागि चीनले ड्रोन, विशेष सेन्सिङ उपकरण तथा भौगर्भिक विज्ञहरूको टोली परिचालन गरेको छ। ड्रोन र रिमोट सेन्सिङबाट लेदोले पुरिएका क्षेत्र, बगेका संरचना र थप जोखिम हुन सक्ने स्थानको अध्ययन भइरहेको छ।

यो घटनाको सबैभन्दा महत्वपूर्ण तथ्य भनेको हिमनदी भत्किएको सात मिनेटमै त्यसको प्रभाव २० किलोमिटर तल रहेको केरुङ नाकासम्म पुग्नु हो। सात मिनेट अर्थात् ४२० सेकेन्डमा २० हजार मिटर दूरी पार गर्दा औसत गति करिब ५० मिटर प्रतिसेकेन्ड पुग्छ। यस्तो वेगमा आउने हिमपहिरो, पानी, चट्टान र लेदोको मिश्रित बहाव सामान्य बाढीको तुलनामा कति तीव्र र पूर्वानुमान गर्न कठिन हुन्छ भन्ने यस घटनाले देखाएको छ।

उच्च हिमाली क्षेत्रमा हिमनदी भत्किने घटना केवल पहाडको टुप्पोमै सीमित नहुने र त्यसबाट उत्पन्न बहाव केही मिनेटमै सयौँ मिटरदेखि किलोमिटर तल रहेका बस्ती, सडक, पुल तथा अन्य संरचनासम्म पुग्न सक्ने जोखिम यस घटनाले पुनः देखाएको छ। विशेषगरी उद्गमस्थल र तल्लो तटीय क्षेत्रबीच ठूलो उचाइ अन्तर भएका हिमाली नदी प्रणालीमा पूर्वसूचना, निगरानी र तत्काल स्थानान्तरणको समय अत्यन्त सीमित हुन सक्ने तथ्य केरुङ घटनाले स्पष्ट पारेको छ।