काठमाडौँ– देशको अर्थतन्त्र सम्हाल्ने जिम्मेवारी पाएका अर्थमन्त्री स्वर्णिम वाग्लेको अभिव्यक्तिमाथि प्रश्न उठाउँदै अभिनेता राजेश हमाल कूटनीतिक मर्यादाको पाठ पढाउन अघि सरेका छन्। नेपाल–भारत सम्बन्धबारे वाग्लेको अभिव्यक्तिलाई लिएर हमालले सार्वजनिक रूपमा असन्तुष्टि जनाउँदै त्यसले नेपालको परराष्ट्र नीतिको आधार, राष्ट्रिय स्वाभिमान र सार्वभौमसत्ताको गरिमामाथि प्रश्न उठाएको टिप्पणी गरेका छन्।

सोमबार सामाजिक सञ्जाल फेसबुकमा अंग्रेजी भाषामा लामो धारणा सार्वजनिक गर्दै हमालले अर्थमन्त्रीले आफ्नो मन्त्रीस्तरीय कार्यक्षेत्रको सीमासमेत नाघेको आरोप लगाएका छन््। उनले वाग्लेको अभिव्यक्तिलाई ‘चाकरीपूर्ण’ रवैयाका रूपमा व्याख्या गर्दै यस्तो शैलीले नेपाल र भारतबीचको ऐतिहासिक सम्बन्धलाई नै उपहासको विषय बनाउन सक्ने चेतावनी दिएका छन्।

राजनीतिक नेतृत्वबाट कूटनीतिक सन्तुलन र राष्ट्रिय हितको स्पष्ट प्रस्तुति अपेक्षा गरिने बेला एक कलाकारले नै मन्त्रीको अभिव्यक्तिमाथि प्रश्न उठाउनुपर्ने अवस्था आएको छ। हमालको टिप्पणीले वाग्लेको अभिव्यक्तिको विषयवस्तु मात्रै होइन, सार्वजनिक पदमा रहेका व्यक्तिले अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा देशको धारणा प्रस्तुत गर्दा अपनाउनुपर्ने मर्यादाबारे पनि बहस जन्माएको छ।

हमालले नेपालको परराष्ट्र नीति कुनै व्यक्तिको स्वविवेक वा तत्कालीन राजनीतिक स्वार्थ पूरा गर्ने माध्यम बन्न नहुने बताएका छन्। उनका अनुसार नेपालको विदेश नीति राष्ट्रिय सार्वभौमसत्ता, राष्ट्रिय गरिमा र दीर्घकालीन सिद्धान्तमा आधारित विषय हो। कुनै पनि पदाधिकारीले आफ्ना अभिव्यक्ति वा सर्तमार्फत अन्तर्राष्ट्रिय जगतमा नेपालको प्रतिष्ठा कमजोर पार्ने गरी यी आधारभूत मान्यतामा सम्झौता गर्न नहुने उनको तर्क छ।

उनले नेपाल–भारत सम्बन्धको महत्वलाई स्वीकार गर्दै त्यसलाई व्यक्तिगत चाकरीका हाउभाउ वा सार्वजनिक उपहास निम्त्याउने अभिव्यक्तिमा सीमित गर्न नमिल्ने बताएका छन्।

मित्रता चाहिन्छ, चाकरी होइन
हमालको टिप्पणीको मुख्य सन्देश नेपालले भारतसँगको सम्बन्धलाई सुदृढ बनाउनुपर्छ, तर त्यसका लागि आफ्नो राष्ट्रिय अडान र स्वाभिमान कमजोर पार्नु हुँदैन भन्ने हो। भूगोल, इतिहास, संस्कृति र जनस्तरको सम्बन्धले नेपाल र भारतलाई नजिक ल्याएको उल्लेख गर्दै उनले दुई देशबीचको सम्बन्ध थप सुदृढ बनाउने इमानदार प्रयासको स्वागत गर्नुपर्ने बताएका छन्।

तर सम्बन्ध सुधार्ने नाममा नेपालको राष्ट्रिय हित र कूटनीतिक मर्यादालाई कमजोर पार्ने शैली स्वीकार्य नहुने उनको धारणा छ। ‘नेपाल–भारत सम्बन्ध ऐतिहासिक रूपमा यति महत्वपूर्ण र रणनीतिक रूपमा यति संवेदनशील छ कि यसलाई व्यक्तिगत चाकरीका हाउभाउ वा सार्वजनिक उपहास निम्त्याउने अभिव्यक्तिमा सीमित गर्न मिल्दैन,’ हमालको भनाइको आशय छ।

उनले दुई देशबीचको मित्रता र नेपालको सार्वभौमसत्ताप्रतिको प्रतिबद्धता परस्पर विरोधी विषय नभएको पनि उल्लेख गरेका छन्। नेपाल स्वतन्त्र र आफ्नो राष्ट्रिय पहिचानप्रति विश्वस्त राष्ट्र भएकैले भरपर्दो साझेदार बन्न सक्ने उनको तर्क छ।

हमालको यो टिप्पणीले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठाएको छ—छिमेकीसँगको सम्बन्ध सुमधुर बनाउने प्रयास र राष्ट्रिय हितको रक्षा गर्ने जिम्मेवारीबीच सन्तुलन कसरी कायम गर्ने? कूटनीतिक सम्बन्ध सुधार्नु सरकारको जिम्मेवारी हो, तर त्यस क्रममा देशको दीर्घकालीन अडानलाई अस्पष्ट बनाउने वा राष्ट्रिय प्रतिष्ठामा आँच पुग्ने अभिव्यक्ति दिनु उचित हुन्छ कि हुँदैन भन्ने बहस पनि यससँग जोडिएको छ।

सीमा विवाद र आर्थिक निर्भरता बिर्सेर सम्बन्ध सुधारिँदैन
हमालले नेपाल–भारत सम्बन्धका सकारात्मक पक्ष मात्रै होइन, समाधान हुन बाँकी रहेका समस्या पनि स्मरण गराएका छन्। उनले सीमा विवाद र आर्थिक निर्भरताजस्ता विषयलाई दुई देशबीचको सम्बन्धको वास्तविकताका रूपमा उल्लेख गरेका छन्।

उनको भनाइमा सरकारका धारणा अस्पष्ट भाषणबाजी वा खोक्रा आश्वासनबाट होइन, स्थापित कूटनीतिक माध्यम, प्रमाण र मैत्रीपूर्ण संवादमार्फत स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत हुनुपर्छ। छिमेकीसँग मित्रवत सम्बन्ध राख्नु आवश्यक भए पनि त्यसको अर्थ राष्ट्रिय हितसँग जोडिएका विषयमा मौन बस्नु होइन।

नेपाल र भारतबीचको सम्बन्धमा व्यापार, पारवहन, सीमा र अन्य द्विपक्षीय विषय लामो समयदेखि महत्वपूर्ण रहँदै आएका छन्। यस्ता विषयमा संवाद र सहकार्य आवश्यक छ। तर सम्बन्ध सुधार्ने नाममा समस्यालाई ओझेलमा पार्नुको सट्टा प्रमाण र तथ्यका आधारमा समाधान खोज्नु नै कूटनीतिक परिपक्वताको आधार हो भन्ने हमालको तर्क देखिन्छ।

यही कारण उनले वाग्लेको अभिव्यक्तिलाई सामान्य राजनीतिक टिप्पणीका रूपमा मात्रै नहेरी नेपालको दीर्घकालीन परराष्ट्र नीतिसँग जोडेर प्रश्न उठाएका छन्।

अर्थमन्त्रीको अभिव्यक्तिमाथि बहस, तर सन्दर्भ पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण
अर्थमन्त्री वाग्लेको कुन अभिव्यक्तिलाई लिएर हमालले यस्तो प्रतिक्रिया दिएका हुन् भन्ने सन्दर्भ पनि बहसका लागि महत्वपूर्ण छ। कुनै सार्वजनिक अभिव्यक्तिको कूटनीतिक प्रभाव मूल्याङ्कन गर्दा त्यसको पूरा सन्दर्भ, मञ्च, आशय र त्यसबाट उत्पन्न हुन सक्ने परिणामलाई हेर्नुपर्छ।

हमालले वाग्लेको अभिव्यक्तिले नेपालको परराष्ट्र नीतिको जग विकृत पार्ने जोखिम रहेको बताएका छन्। तर यो उनको राजनीतिक तथा सार्वजनिक मूल्याङ्कन हो। वाग्लेको भनाइको वास्तविक आशय र त्यसले नेपालको आधिकारिक परराष्ट्र नीतिमा पारेको प्रभावबारे निष्कर्ष निकाल्न उनको मूल अभिव्यक्ति र त्यसको सन्दर्भसमेत हेर्न आवश्यक हुन्छ।

यद्यपि, हमालले उठाएको मूल प्रश्न स्पष्ट छ—सरकारका प्रतिनिधिले अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा बोल्दा व्यक्तिगत धारणा र राज्यको आधिकारिक अडानबीचको सीमा कसरी कायम गर्ने? राष्ट्रिय हितको प्रतिनिधित्व गर्ने पदाधिकारीले शब्द चयन, कूटनीतिक सन्तुलन र सार्वजनिक सन्देशमा कति सावधानी अपनाउनुपर्छ?

अर्थमन्त्रीको जिम्मेवारी अर्थतन्त्रसँग जोडिए पनि सरकारका सदस्यका रूपमा उनले दिने अन्तर्राष्ट्रिय अभिव्यक्तिले समग्र सरकारको धारणा कस्तो देखिन्छ भन्नेमा प्रभाव पार्न सक्छ। त्यसैले मन्त्रीका अभिव्यक्ति केवल व्यक्तिगत टिप्पणीमा सीमित रहँदैनन, तिनको राजनीतिक र कूटनीतिक अर्थ पनि खोजिन्छ।

कलाकारको टिप्पणीले उठाएको राजनीतिक प्रश्न
राजेश हमाल नेपाली चलचित्र क्षेत्रका परिचित अभिनेता हुन्। यसपटक उनको चर्चा अभिनय वा चलचित्रका कारण होइन, राष्ट्रिय स्वाभिमान र कूटनीतिक मर्यादाबारे उनले दिएको राजनीतिक टिप्पणीका कारण भएको छ।

उनले कुनै दल वा नेताको पक्षमा उभिएर मात्रै प्रतिक्रिया दिएका छैनन, सार्वजनिक पदमा रहेका व्यक्तिले राष्ट्रिय हितलाई केन्द्रमा राख्नुपर्ने तर्क अघि सारेका छन्। उनको अभिव्यक्तिले सरकारका प्रतिनिधिको जिम्मेवारी, छिमेकीसँगको सम्बन्ध र नेपालको स्वतन्त्र कूटनीतिक पहिचानबारे बहसलाई सार्वजनिक वृत्तमा ल्याएको छ।

तर कूटनीतिक विषयमा अन्तिम निर्णय र औपचारिक धारणा प्रस्तुत गर्ने जिम्मेवारी सरकारकै हो। कलाकार, नागरिक समाज र आम नागरिकले प्रश्न उठाउन सक्छन, सरकारले ती प्रश्नको जवाफ तथ्य, नीति र आधिकारिक संवादबाट दिनुपर्छ।

नेपाल–भारत सम्बन्धलाई सुदृढ बनाउने विषयमा मतभेद हुन सक्छन्। तर सम्बन्ध सुदृढ बनाउनु र नेपालको राष्ट्रिय अडान स्पष्ट राख्नु एकअर्काका विरोधी उद्देश्य होइनन् भन्ने हमालको निष्कर्ष छ। अहिलेको बहसको केन्द्र पनि यही हो—भारतसँगको मित्रतालाई कमजोर नगरी नेपालको सार्वभौमसत्ता, सीमा, आर्थिक हित र कूटनीतिक गरिमा कसरी सुरक्षित राख्ने? मन्त्रीका अभिव्यक्तिले यही सन्तुलन कायम गरेको छ कि छैन भन्ने प्रश्नको उत्तर नाराबाजीबाट होइन, उनको मूल भनाइ र नेपालको स्थापित परराष्ट्र नीतिको आधारमा खोजिनुपर्छ।

राजेश हमालको टिप्पणीले स्वर्णिम वाग्लेको अभिव्यक्तिमाथि प्रश्न उठाएको छ। अब बहसलाई व्यक्तिको प्रतिष्ठा वा राजनीतिक पक्षधरतातर्फ मोड्नुको सट्टा मूल विषयमा केन्द्रित गर्नु आवश्यक छ—नेपालले छिमेकीसँगको सम्बन्ध सुमधुर राख्दै आफ्नो राष्ट्रिय हित र सार्वभौमसत्ताको रक्षा गर्ने कूटनीतिक सन्तुलन कसरी कायम गर्ने?