राजविराज— एउटा सरकारी अस्पतालको काम बिरामीको उपचार गर्नु हो। तर सप्तरीको राजविराजस्थित गजेन्द्रनारायण सिंह अस्पताल पछिल्ला केही समययता उपचारभन्दा बाहिरका घटनाले बारम्बार सार्वजनिक बहसको केन्द्रमा आइरहेको छ।

कहिले अस्पतालको मूल गेटबाहिर गर्भवती महिलाले बच्चा जन्माएको घटना, कहिले सरकारी औषधी तथा स्वास्थ्य सामग्री बाहिर लैजान खोजिएको आरोपमा कर्मचारी पक्राउ, अनि अहिले आफ्नै सहकर्मीबाट गालीगलौज, धम्की र हातपातको प्रयास भएको भन्दै चिकित्सकहरूले सुरक्षाको माग गर्दै लिखित निवेदन दिनुपर्ने अवस्था।

यी तीनवटै घटना एउटै प्रकृतिका होइनन्। तिनलाई आपसमा प्रत्यक्ष जोड्ने आधार पनि छैन। तर एउटा सार्वजनिक स्वास्थ्य संस्थामा छोटो अवधिमै उपचार सेवा, कर्मचारी व्यवस्थापन, औषधीको सुरक्षा र कार्यस्थलको सुरक्षासँग सम्बन्धित विवादहरू एकपछि अर्को सार्वजनिक हुनु आफैंमा संस्थागत प्रश्न भने हो।

त्यसमाथि पछिल्लो घटनामा अर्को जटिलता थपिएको छ—घटनाका प्रत्यक्ष दाबीकर्ता चिकित्सकहरूको लिखित निवेदन र अस्पतालका निमित्त प्रमुख मेडिकल सुपरिटेन्डेन्ट डा. रञ्जितकुमार झाको सार्वजनिक अभिव्यक्तिले घटनाको एउटै तस्वीर देखाउँदैन।

चिकित्सकहरू भन्छन—उनीहरूमाथि हात हाल्ने प्रयास भयो, मेसुलाई ज्यान मार्ने धम्की दिइयो र गालीगलौज भयो। मेसु डा. झा भने सामाजिक सञ्जालमा यसलाई ‘अस्पताल प्राङ्गण बाहिर कर्मचारीहरूबीच झैझगडा’ भएको विषयका रूपमा उल्लेख गर्छन् र सत्यतथ्य नआएसम्म समाचारलाई ‘अतिरञ्जित र भ्रामक’ रूपमा सम्प्रेषण नगर्न आग्रह गर्छन्।

यही दुई विवरणको बीचमा अहिले गजेन्द्रनारायण सिंह अस्पतालको मूल प्रश्न उभिएको छ—वास्तवमा त्यहाँ भएको के थियो ?

चिकित्सकको निवेदनले के भन्छ ?
असोज २ गते राति राजविराज–८ स्थित ग्रिन गार्डेन रिसोर्ट एन्ड पार्टी प्यालेसमा भएको भनिएको घटनालाई लिएर अस्पतालका आठ चिकित्सकले असोज ५ गते निमित्त प्रमुख मेडिकल सुपरिटेन्डेन्टसमक्ष लिखित निवेदन दिएका छन्।

निवेदनअनुसार राति करिब ९ बजेदेखि १० बजेको बीच खाजा खाने क्रममा विवाद भएको थियो। त्यसक्रममा अम्मर यादवले अस्पतालका मेसु डा. रञ्जितकुमार झालाई गालीगलौज गर्दै ज्यान मार्ने धम्की दिएको चिकित्सकहरूको दाबी छ।

त्यसपछि आफूहरूमाथि पनि हात हाल्ने प्रयास भएको उनीहरूले निवेदनमा उल्लेख गरेका छन्। निवेदनमा अस्पतालकै कर्मचारी नारायणकुमार यादव (प्रशासन), अम्मर यादव, विब्लु यादव र दिनेश मण्डलको नाम उल्लेख गरिएको छ। चिकित्सकहरूले घटनामा अस्पतालका ल्याब इन्चार्जको भूमिकासमेत छानबिन गर्नुपर्ने माग गरेका छन्।

अर्थात्, चिकित्सकहरूले घटनालाई दुई व्यक्तिबीचको व्यक्तिगत भनाभनका रूपमा मात्र लिएका छैनन्। उनीहरूको निवेदनमा यो घटना कार्यस्थलको सुरक्षा, अस्पतालको सेवा प्रवाह र स्वास्थ्यकर्मीको सुरक्षासँग जोडिएको विषयका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।

‘सुरक्षित वातावरण’बिना नियमित सेवा प्रवाह गर्न कठिन हुने भन्दै उनीहरूले घटनाको निष्पक्ष छानबिन, संलग्न भनिएका व्यक्तिको भूमिकाको अनुसन्धान र दोषी देखिए प्रचलित कानुनअनुसार कारबाहीको माग गरेका छन्।

निवेदनको बोधार्थ जिल्ला प्रशासन कार्यालय, राजविराज, जिल्ला प्रहरी कार्यालय, सप्तरी तथा स्वास्थ्य तथा खाद्य स्वच्छता मन्त्रालय, सिंहदरबार काठमाडौंलाई समेत दिइएको छ।

‘झैझगडा’ कि चिकित्सकमाथि हातपातको प्रयास ?
घटनाको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पाटो यही हो। चिकित्सकहरूको लिखित निवेदनमा गम्भीर आरोपहरू छन—गालीगलौज, ज्यान मार्ने धम्की र हात हाल्ने प्रयास। तर मेसु डा. झाको सार्वजनिक अभिव्यक्तिमा घटनाको वर्णन तुलनात्मक रूपमा फरक छ।

डा. झा अहिले विभागीय तथा व्यक्तिगत कामका सिलसिलामा काठमाडौंमा रहेको र छिट्टै राजविराज फर्किने बताउँछन्। सामाजिक सञ्जालमा उनले आफूले शुक्रबार राजविराजमा अस्पताल प्राङ्गणबाहिर कर्मचारीहरूबीच ‘झैझगडा’ भएको भन्ने जानकारी सामाजिक सञ्जालमार्फत पाएको उल्लेख गरेका छन्।

फर्किएपछि घटनाको सत्यतथ्य छानबिन गर्ने र जो–कोही दोषी ठहरिए पनि उचित कारबाहीको पहल गर्ने उनको भनाइ छ। तर त्यही स्ट्याटसमा उनले सत्यतथ्य बाहिर नआएसम्म त्यस्ता समाचारलाई ‘अतिरञ्जित र भ्रामक’ बनाएर सम्प्रेषण नगर्न आग्रह गरेका छन्। यही वाक्यले घटनालाई थप जटिल बनाएको छ। किनकि उनले कुन समाचारको कुन तथ्य गलत हो भनेर खुलाएका छैनन्। चिकित्सकहरूको लिखित निवेदनमा उल्लेख भएको विवरणलाई भ्रामक भनेका हुन् कि निवेदनका आधारमा प्रकाशित समाचारलाई—उनको स्ट्याटसबाट स्पष्ट हुँदैन।

अझ महत्वपूर्ण कुरा, छानबिनबाट सत्यतथ्य पत्ता लगाउन बाँकी रहेको बताउने मेसुबाटै त्यसअघि प्रकाशित समाचारलाई ‘अतिरञ्जित र भ्रामक’ भनिएपछि प्रश्न उठ्छ—भ्रामक भनिएको तथ्य कुन हो ?

यदि चिकित्सकहरूको निवेदनमा उल्लेख गरिएको हातपातको प्रयास भएको थिएन भने त्यसको खण्डन के आधारमा हो ? यदि मेसुलाई ज्यान मार्ने धम्की दिइएको थिएन भने त्यसको तथ्य के हो ? अथवा विवाद भए पनि चिकित्सकहरूले दाबी गरेजस्तो गम्भीर प्रकृतिको नभएको हो भने त्यसको वास्तविक विवरण के हो ? यी प्रश्नको उत्तर अनुसन्धानले दिनुपर्नेछ।

अस्पतालको गेटमा सुरु भएको प्रश्न
पछिल्लो विवादलाई बुझ्न अस्पतालमा केही समयअघि भएको अर्को घटनातर्फ फर्किनुपर्छ। भदौ २५ गते राजविराज नगरपालिका–१४ पर्साहीकी बबिताकुमारी पासवानले गजेन्द्रनारायण सिंह अस्पतालको मूल गेटबाहिर शिशु जन्माएकी थिइन्।

अस्पताल पुगेर पनि प्रसूति सेवा सहज रूपमा नपाएको र अन्ततः गेटनजिकै सडक पेटीमा बच्चा जन्माउनुपरेको भिडियो सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक भएपछि घटना देशव्यापी चर्चामा आएको थियो।

बबिताका श्रीमान् हरेराम पासवान, छिमेकी र केही महिलाले उनलाई सिटी रिक्सामा राखेर अस्पताल पु¥याएका थिए। परिवारका अनुसार प्रारम्भिक स्वास्थ्य परीक्षणपछि तत्काल प्रसूति नहुने जानकारी दिइएको थियो।

रगत, पिसाब, अल्ट्रासाउन्डलगायत परीक्षणका लागि करिब ३२ सय रुपैयाँसम्मको पुर्जा दिइएको र परिवारसँग त्यसबेला करिब २ हजार रुपैयाँ मात्रै रहेको परिवारको दाबी थियो। पैसा जुटाएर परीक्षण गराउने भन्दै तत्काल भर्ना गरेर बेडमा राखिदिन आग्रह गरे पनि त्यसो हुन नसकेको परिवारको भनाइ थियो।

त्यसपछि अस्पतालबाहिर पुगेकी बबिताले बिहानतिर मूल गेटनजिकै छोरालाई जन्म दिइन्। घटना सार्वजनिक भएपछि अस्पताल प्रशासनले सुरुमा उनलाई अस्पतालबाट निकालिएको आरोप अस्वीकार गरेको थियो। अस्पताल प्रशासनका अनुसार उनी भर्ना भएकी थिइनन् र ल्याब परीक्षण तथा भर्नाको प्रक्रिया पूरा गर्नुपर्ने जानकारी पाएपछि आफैं बाहिरिएकी थिइन्।

तर घटनापछि अस्पतालले बबिताको घर पर्साही पुगेर उनलाई नवजात शिशुसहित पुनः अस्पताल ल्याई भर्ना गरेको थियो। घटनाको छानबिनका लागि अस्पताल, जिल्ला प्रशासन कार्यालय सप्तरी र स्वास्थ्य तथा खाद्य स्वच्छता मन्त्रालयले छुट्टाछुट्टै समिति गठन गरेका थिए।

मन्त्रालयले उपचारात्मक सेवा महाशाखा प्रमुख डा. पवनजंग रायमाझीको संयोजकत्वमा छानबिन समिति गठन गरेको थियो। उक्त समितिले अनुसन्धान पूरा गरेर प्रतिवेदन बुझाइसकेको छ। घटनापछि अस्पताल प्रशासनले डा. उषा देव, स्टाफ नर्स मनीषा कुमारी साह, स्टाफ नर्स सजन चौधरी, कार्यालय सहयोगी रेणु ठाकुर, स्वीपर कृष्णा मेहतर र सुरक्षा गार्ड देवकान्त झालाई कामकाजबाट हटाएको थियो।

अर्थात्, प्रसूति घटनाले अस्पतालको उपचार प्रणालीसँगै कर्मचारीको व्यवहार र व्यवस्थापनमाथि प्रश्न उठाएको थियो।

त्यसपछि औषधीको प्रश्न
त्यो विवाद सेलाउन नपाउँदै अस्पतालभित्रबाट सरकारी औषधी तथा स्वास्थ्य सामग्री बाहिर लैजान खोजिएको अर्को घटना सार्वजनिक भयो। सुनसरी घर भएका अस्पतालका करार कर्मचारी तथा स्वास्थ्यकर्मी अहमद अली सरकारी औषधी घर÷डेरातर्फ लैजाँदै गरेको आरोपमा पक्राउ परेको अस्पताल स्रोतले जनाएको छ।

शुक्रबार भएको उक्त घटनामा उनको साथबाट सिरिञ्ज, डिएनएसलगायतका औषधीजन्य सामग्री बरामद भएको बताइएको छ। तर बरामद सामग्रीको यकिन परिमाण र मूल्य कति हो, ती सामग्री कहाँ लैजान खोजिएको थियो, त्यसको उद्देश्य के थियो र घटनामा अरू कसैको संलग्नता थियो कि थिएन भन्ने प्रश्नको अन्तिम उत्तर छानबिनबाट आउन बाँकी छ।

अस्पताल स्रोतका अनुसार अली यसअघि पनि औषधी चोरीकै प्रकृतिको प्रकरणमा पक्राउ परिसकेका व्यक्ति हुन्। अघिल्लो घटनामा के कारबाही भयो र त्यसको अहिलेको घटनासँग कुनै सम्बन्ध छ वा छैन भन्ने विषयसमेत छानबिनको दायरामा छ। निमित्त मेसु डा. झा स्वयंले अली पक्राउ परेको पुष्टि गरेका छन्।

‘आन्तरिक छानबिन समिति बनाएर अनुसन्धान भइरहेको छ। धेरै कुराहरु खुलेका छन्, प्रमाणहरु पनि फेला परिरहेका छन्,’ उनले भनेका छन्, ‘अन्तिम प्रतिवेदन आएपछि अगाडि के गर्ने भन्ने विषय निर्णय हुन्छ। हामी प्रतिवेदनको प्रतीक्षामा छौं।’

उनका अनुसार छानबिन समितिको प्रतिवेदन आएपछि संलग्न व्यक्तिमाथि आवश्यक कारबाहीबारे निर्णय हुनेछ।

एउटै अस्पताल, फरक–फरक संकट
गजेन्द्रनारायण सिंह अस्पतालमा भएका यी घटनालाई एउटै घटनाको निरन्तरता भन्न मिल्दैन। गेटबाहिर प्रसूति भएको घटना सेवा व्यवस्थापन र बिरामीसँगको व्यवहारसँग सम्बन्धित थियो। औषधी प्रकरण सरकारी सम्पत्तिको सुरक्षा र कर्मचारी व्यवस्थापनसँग सम्बन्धित छ।

अहिले चिकित्सकहरूले उठाएको प्रश्न कार्यस्थलको सुरक्षा र अस्पतालभित्रको कर्मचारी–चिकित्सक सम्बन्धसँग जोडिएको छ। तर फरक–फरक घटनाले एउटै संस्थाको व्यवस्थापकीय क्षमतामाथि भने लगातार प्रश्न उठाइरहेका छन्।

अझ पछिल्लो घटनामा विवाद अस्पताल परिसरभित्र नभई बाहिरको एउटा रिसोर्टमा भएको चिकित्सकहरूको निवेदनमै उल्लेख छ। त्यसैले यसलाई अस्पतालभित्रको नियमित सेवामा भएको घटना भन्न मिल्दैन।

तर घटनामा अस्पतालकै कर्मचारीहरूको नाम जोडिएको छ। मेसुलाई धम्की दिएको दाबी गरिएको छ। चिकित्सकहरूले आफ्नै कार्यस्थलमा सुरक्षित वातावरणको माग गरेका छन्। त्यसैले घटनाको संस्थागत प्रभाव अस्पताल परिसरबाहिरको व्यक्तिगत विवादभन्दा फराकिलो हुन सक्छ।

अब छानबिनले के–के स्पष्ट पार्नुपर्छ ?
पछिल्लो घटनाको अनुसन्धानले केवल ‘झैझगडा भयो कि भएन’ भन्ने प्रश्नको उत्तर दिएर पुग्दैन। असोज २ गते राति ९ देखि १० बजेको बीच वास्तवमा के भयो ? विवाद कसरी सुरु भयो ? त्यहाँ को–को उपस्थित थिए ? अम्मर यादवले मेसुलाई गालीगलौज र ज्यान मार्ने धम्की दिएको हो कि होइन ? चिकित्सकहरूमाथि हात हाल्ने प्रयास भएको हो कि होइन ? अस्पतालका कर्मचारी भनिएका नारायणकुमार यादव, अम्मर यादव, विब्लु यादव र दिनेश मण्डलको भूमिका के थियो ? ल्याब इन्चार्जको भूमिकाबारे चिकित्सकहरूले किन प्रश्न उठाएका हुन् ?

यी प्रश्नको तथ्यमा आधारित उत्तर आवश्यक छ। त्यसैगरी, मेसु डा. झाको स्ट्याटसमा उल्लेख भएको ‘कर्मचारीहरूबीच झैझगडा’ भन्ने विवरण कुन स्रोतबाट आएको हो र उनले ‘अतिरञ्जित तथा भ्रामक’ भनेको समाचारमा कुन तथ्य गलत थियो भन्ने कुरा पनि स्पष्ट हुनुपर्छ।

किनकि कुनै घटनाको छानबिन हुनुअघि त्यसको समाचारलाई भ्रामक भन्नु र छानबिनपछि त्यसको तथ्य फरक देखिनु दुई अलग अवस्था हुन्। अहिलेसम्म निवेदनमा नाम उल्लेख भएका कर्मचारी तथा अन्य आरोपित व्यक्तिहरूको तर्फबाट सार्वजनिक रूपमा विस्तृत प्रतिक्रिया आएको छैन। जिल्ला प्रशासन कार्यालय वा जिल्ला प्रहरी कार्यालय सप्तरीले पनि घटनाबारे अनुसन्धान सुरु भएको वा कुनै निष्कर्षमा पुगेको आधिकारिक जानकारी सार्वजनिक गरेको छैन।

त्यसैले अहिले कुनै पक्षलाई दोषी ठहर गर्ने अवस्था छैन। तर चिकित्सकहरूले लिखित रूपमा सुरक्षा मागेको तथ्य आफैंमा सार्वजनिक महत्वको विषय हो।

अस्पताललाई चाहिएको अब अर्को स्ट्याटस होइन, स्पष्ट जवाफ
गजेन्द्रनारायण सिंह अस्पतालको पछिल्लो विवादको सबैभन्दा गम्भीर पक्ष यही हो—घटनाको सत्यतथ्य अझै सार्वजनिक रूपमा स्थापित भएको छैन, तर त्यसबीच आरोप–प्रत्यारोप सुरु भइसकेको छ।

अस्पतालका चिकित्सकहरू लिखित निवेदनमार्फत सुरक्षा मागिरहेका छन्। मेसु घटनाको सत्यतथ्य छानबिन गर्ने बताइरहेका छन्। औषधी प्रकरणमा आन्तरिक छानबिन समिति काम गरिरहेको छ। केही समयअघि गेटबाहिर प्रसूति गराउनुपरेको घटनामा तीन तहबाट छानबिन भइसकेको छ।

यसबीच अस्पताल प्रशासनले अब गर्नुपर्ने काम सामाजिक सञ्जालमा आएका विवरणको खण्डन वा समर्थनमा सीमित हुने होइन। कुन घटना भयो, कसरी भयो, कसको भूमिका के थियो र त्यसपछि संस्थागत रूपमा के सुधार गरियो—यी प्रश्नको दस्तावेजसहित जवाफ दिनुपर्ने अवस्था हो।

किनकि सरकारी अस्पतालमा विवाद हुनु मात्र समस्या होइन। विवादपछि तथ्य पत्ता लगाउन नसक्नु, जिम्मेवारी स्पष्ट नहुनु र एउटै संस्थाबाट बारम्बार फरक–फरक प्रकृतिका गुनासा सार्वजनिक भइरहनु अझ ठूलो व्यवस्थापकीय चुनौती हो।

मेसु डा. झा आफैंले सत्यतथ्य छानबिन गरेर दोषी जो भए पनि कारबाहीको पहल गर्ने बताएका छन्। अब त्यही प्रतिबद्धताको परीक्षा छ। अनुसन्धानले चिकित्सकहरूको दाबी पुष्टि गर्छ वा उनीहरूले उल्लेख गरेभन्दा फरक तथ्य बाहिर ल्याउँछ—त्यो अनुसन्धानले नै तय गर्नेछ।

तर एउटा प्रश्नको उत्तर भने अहिले पनि बाँकी छ— यदि समाचार ‘भ्रामक र अतिरञ्जित’ थियो भने त्यसमा कुन तथ्य गलत थियो ? र यदि चिकित्सकहरूले लिखित रूपमा दिएको विवरण नै घटनाको वास्तविकता नजिक थियो भने, अस्पताल प्रशासनले त्यसलाई स्पष्ट रूपमा स्वीकार गर्दै जिम्मेवारी निर्धारण कहिले गर्छ ?

गजेन्द्रनारायण सिंह अस्पताललाई अहिले सामाजिक सञ्जालको अर्को बहस होइन, यी प्रश्नको तथ्यपूर्ण जवाफ चाहिएको छ।