राजविराज— भगवानको अवतार घोषणा गर्ने काम धर्मगुरु, साधुसन्त वा अनुयायीको विश्वाससँग जोडिन्छ। तर बागलुङको तमानखोला गाउँपालिकाले भने एउटा स्थानीय व्यक्तिका सम्बन्धमा ‘श्री विष्णु भगवानको अवतारको रुपमा ज्ञान प्राप्त भएको’ भन्दै सरकारी लेटरहेडमै पत्र लेखेको भेटिएको छ।

गाउँपालिका अध्यक्ष जोकलाल बुढाको हस्ताक्षर रहेको उक्त पत्र दुई वर्षअघि जारी भएको भए पनि अहिले सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक भएपछि स्थानीय सरकारको अधिकार, सरकारी कागजातको प्रयोजन र यस्तो सिफारिसको आधारबारे प्रश्न उठेको छ।

तमानखोला गाउँपालिकाको कार्यालय, बोंगादोभानबाट २०८१ भदौ ७ गते जारी भएको पत्रमा वडा नम्बर १ हिजा निवासी पुन्टे कामीका छोरा जसबहादुर कामीको नाम उल्लेख छ। पत्रमा लेखिएको छ— ‘वडा नं. १ हिजा निवासी पुन्टे कामीको छोरा जस बहादुर कामी श्री बिष्णु भगवानको अवतारको रुपमा ज्ञान प्राप्त भएको सिफारिसका साथ जानकारीका लागि निवेदन गरिन्छ।’

तल गाउँपालिका अध्यक्ष जोकलाल बुढाको हस्ताक्षर छ। यही एउटा वाक्य अहिलेको मुख्य प्रश्न बनेको छ—स्थानीय सरकारको आधिकारिक लेटरहेडमा कुनै व्यक्तिलाई विष्णु भगवानको अवतारका रूपमा ‘ज्ञान प्राप्त भएको’ सिफारिस गर्ने आधार के थियो?

पत्र हेर्दा यो कुनै व्यक्तिगत कागज वा सामाजिक सञ्जालमा बनाइएको पोस्ट होइन। गाउँपालिकाको नाम, कार्यालयको ठेगाना, मिति, पत्र संख्या, चलानी नम्बर र अध्यक्षको हस्ताक्षरसहित तयार गरिएको औपचारिक पत्र हो। त्यसैले यसलाई केवल धार्मिक आस्थासँग जोडेर पन्साउनुभन्दा यसको प्रशासनिक पृष्ठभूमि खोजिनुपर्ने देखिन्छ।

तर एउटा महत्वपूर्ण कुरा भने छुट्याउनुपर्छ—उक्त पत्र सार्वजनिक हुँदैमा गाउँपालिकाले कानुनी रूपमा जसबहादुर कामीलाई ‘भगवान’ घोषणा गरेको निष्कर्ष निकाल्न सकिँदैन। पत्रमा ‘अवतारको रुपमा ज्ञान प्राप्त भएको’ भन्ने दाबीलाई सिफारिससहित जानकारी गराइएको भाषा प्रयोग भएको छ। त्यसका लागि गाउँपालिकाले कुन प्रमाण वा आधार प्रयोग गरेको थियो भन्ने कुरा भने पत्रमा खुलाइएको छैन।

जसबाहादुर कामीले आफूलाई विष्णुको अवतार मानेका थिए वा उनलाई स्थानीय समुदायले त्यस्तो विश्वास गथ्र्यो भन्ने विषय व्यक्तिगत तथा धार्मिक आस्थासँग सम्बन्धित हुन सक्छ। तर जब त्यही विषय गाउँपालिकाको लेटरहेडमा पुग्छ, त्यसले प्रशासनिक प्रश्न जन्माउँछ।

कसले निवेदन दिएको थियो? कसले यस्तो सिफारिस मागेको थियो? गाउँपालिकामा त्यससम्बन्धी कुनै निर्णय भएको थियो? कार्यपालिकाको बैठकले यसबारे छलफल गरेको थियो? वा अध्यक्षकै तहबाट पत्र जारी भएको थियो? उपलब्ध कागजातमा यी प्रश्नको उत्तर छैन।

पत्रमा जसबहादुर कामीलाई विष्णुको अवतारका रूपमा ज्ञान प्राप्त भएको भनिए पनि त्यस्तो निष्कर्षमा पुग्न प्रयोग गरिएको कुनै धार्मिक, सामाजिक, वैज्ञानिक वा प्रशासनिक आधार उल्लेख छैन। न कुनै विज्ञको राय छ, न कुनै समिति वा बैठकको निर्णय उल्लेख छ, न दाबी पुष्टि गर्ने अन्य कागजातको सन्दर्भ दिइएको छ।

त्यसैले अहिले सार्वजनिक भएको पत्रको सबैभन्दा रोचक पक्ष ‘जसबाहादुर भगवान हुन् कि होइनन्’ भन्ने होइन। सरकारी संस्थाले कुनै व्यक्तिको धार्मिक÷आध्यात्मिक दाबीलाई आफ्नो औपचारिक पत्राचारको विषय किन बनायो भन्ने हो।

स्थानीय तह राज्यको औपचारिक संरचना हो। नागरिकका दैनिक प्रशासनिक कामदेखि विकास निर्माणसम्मका जिम्मेवारी उसैसँग हुन्छन्। सरकारी कार्यालयबाट जारी हुने पत्रले सामान्यतया कुनै तथ्य, अधिकार, प्रक्रिया वा प्रशासनिक अवस्थालाई अभिलेखमा राख्छ। तर तमानखोलाको यो पत्रले व्यक्तिगत धार्मिक दाबीलाई सरकारी कागजमा ल्याएको देखिन्छ।

त्यसैले यो प्रकरणले स्थानीय सरकार र नागरिकको धार्मिक आस्थाबीचको सीमाबारे पनि प्रश्न उठाएको छ। नागरिकलाई आफ्नो धर्म र आस्था मान्ने स्वतन्त्रता हुनु एउटा विषय हो, राज्यको निकायले त्यस्तो आस्थालाई आफ्नो आधिकारिक कागजातमार्फत कसरी सम्बोधन गर्छ भन्ने अर्को।

अझ चासोको विषय के छ भने यो पत्र २०८१ भदौ ७ गते, अर्थात् करिब दुई वर्षअघि जारी भएको हो। अहिले आएर सामाजिक सञ्जालमा यसको चर्चा बढेको हो। पत्र सार्वजनिक हुनुअघि गाउँपालिकाले यस विषयमा कुनै सार्वजनिक स्पष्टीकरण दिएको वा यसको उद्देश्यबारे जानकारी गराएको विवरण उपलब्ध छैन।

दुई वर्ष पुरानो कागज अहिले चर्चामा आउनुको कारण पनि यही हो—सरकारी कार्यालयको लेटरहेडमा लेखिएको एउटा असामान्य वाक्यले विगतको एउटा निर्णयलाई वर्तमान बहसमा तानेको छ।

यदि यो पत्र स्थानीय धार्मिक परम्परा वा समुदायको अनुरोधका आधारमा जारी गरिएको थियो भने त्यसको पृष्ठभूमि सार्वजनिक हुनुपर्ने हुन्छ। यदि कसैको निवेदनका आधारमा जारी भएको थियो भने त्यो निवेदन के थियो भन्ने खुल्नुपर्छ। र यदि गाउँपालिकाको कुनै औपचारिक निर्णयका आधारमा पत्र तयार गरिएको थियो भने त्यसको माइन्युट वा निर्णय अभिलेखबाट विषय स्पष्ट हुन सक्छ।

अहिले उपलब्ध पत्रले भने एउटा कुरा स्पष्ट गर्छ—तमानखोला गाउँपालिकाको आधिकारिक कागजमा जसबहादुर कामीलाई ‘विष्णु भगवानको अवतारको रुपमा ज्ञान प्राप्त भएको’ उल्लेख गरिएको छ र त्यसमा गाउँपालिका अध्यक्ष जोकलाल बुढाको हस्ताक्षर छ। त्यसभन्दा अगाडिको कथा भने अझै खुल्न बाँकी छ।

सरकारी कागजमा भगवान लेखिनु आफैंमा धार्मिक सत्यताको प्रमाण होइन। तर सरकारी कागजमा कुनै दाबी लेखिएपछि त्यसको आधार, प्रक्रिया र जिम्मेवारी खोजिनु प्रशासनिक पारदर्शिताको सामान्य प्रश्न हो। त्यसैले तमानखोलाको दुई वर्ष पुरानो यो पत्रले अहिले एउटा सीधा प्रश्न छाडेको छ—भगवानको अवतारबारे आस्था व्यक्तिगत हुन सक्छ, तर सरकारी कागजमा त्यो आस्था कसरी पुग्यो?