राजविराज— मन्त्री रामजी यादवले असोज २६ गते सामाजिक सञ्जाल फेसबुकमा छोरी जन्मिएको खुसी साटे। एउटा परिवारमा छोरीको जन्म हुनु स्वाभाविक खुसीको विषय हो। परिवारका लागि त्यो क्षण विशेष हुन्छ, शुभकामना दिनु पनि स्वाभाविक हो।

तर यादवको पारिवारिक खुसीलाई सामाजिक सञ्जालमा जसरी राजनीतिक आदर्श, स्थानीयप्रतिको समर्पण र देशप्रतिको जिम्मेवारीसँग जोडेर महिमामण्डित गरियो, त्यसले एउटा प्रश्न जन्माएको छ—मन्त्रीले सप्तरीमा छोरी जन्माउनु साँच्चै सार्वजनिक उपलब्धि हो, कि पदमा पुगेको व्यक्तिलाई देवत्वकरण गर्ने पुरानै राजनीतिक संस्कारको अर्को उदाहरण?

यादवको पोस्टपछि सामाजिक सञ्जालमा प्रशंसाको ओइरो लाग्यो। कसैले उनलाई स्थानीय माटोप्रतिको माया भएको आदर्शवादी मन्त्रीका रूपमा चित्रित गरे, कसैले सुविधासम्पन्न काठमाडौं छाडेर जन्मथलो रोजेको भन्दै प्रशंसा गरे। केहीले त पत्नीको प्रसूति स्थानीय अस्पतालमा गराउनु र त्यस्तो अवस्थामा पनि श्रीमतीलाई छोडेर कार्यक्षेत्रमा फर्किनुलाई समेत देशप्रतिको जिम्मेवारीबोधको प्रमाणका रूपमा व्याख्या गरे।

एउटा पोस्टमा लेखियो, ‘करिब २०/२५ दिन पहिले माननीय ज्यूको पत्नी काठमाडौंमै हुनुहुन्थ्यो। काठमाडौंमा एक से एक सुविधासम्पन्न अस्पताल छन्। आर्थिक रूपमा निजी तवरबाट माननीयज्यू सम्पन्न हुनुहुन्छ। अझ मन्त्री पदमा आसिन हुनुहुन्छ। त्यस अवस्थामा पनि अन्तिम समयमा आफ्नो जन्मस्थान र कर्मस्थान रोज्नु नै महत्वको विषय हो।’

अर्को प्रशंसात्मक टिप्पणीमा भनियो, ‘परिवर्तित परिस्थितिको सरकारको मन्त्रीले आफ्नो पत्नीको जीवन–मरणको अवस्थामा उपचार (शल्यक्रिया) राजविराजस्थित स्थानीय अस्पतालमा गराउनु प्रशंसनीय काम हो।’

प्रश्न शुभकामना दिनु गलत भयो भन्ने होइन, प्रशंसा गर्नु हुँदैन भन्ने पनि होईन। प्रश्न एउटा परिवारको निजी घटनालाई सार्वजनिक पदको नैतिक उपलब्धि बनाउने हतारो किन भयो भन्ने हो। मन्त्रीको घरमा छोरी जन्मिनु आफैंमा खुसीको विषय हो, तर त्यसले राज्य सञ्चालनमा उनको क्षमता, जनताप्रतिको जवाफदेहिता वा सरकारी सेवाप्रतिको विश्वास प्रमाणित गर्दैन।

सप्तरीमा मन्त्रीको छोरी जन्मिनु समाचारको विषय हुन सक्छ, तर त्यसलाई ‘महान काम’ बनाउनुचाहिँ चाप्लुसीको पराकाष्ठा हो। सप्तरीमा हरेक दिन बालबालिका जन्मिन्छन्। राजविराज र आसपासका अस्पतालमा प्रसूति सेवा लिने महिलाहरू पनि दैनिक हुन्छन्। उनीहरूमध्ये धेरैले सीमित आर्थिक स्रोत, यातायातको समस्या, परिवारको सहयोग र स्वास्थ्य सेवामा उपलब्ध सुविधाका आधारमा अस्पताल रोज्छन्। कसैका लागि सरकारी अस्पताल विकल्प हुन्छ, कसैका लागि निजी अस्पताल। कसैले घरनजिकको सेवा रोज्छन्, कसैले थप सुविधाको आशामा अन्यत्र जान्छन्।

यादवको परिवारले सप्तरीमा प्रसूति गराउने निर्णय गर्नु उसको निजी निर्णय हो। काठमाडौंमै बस्नुपर्ने वा काठमाडौंकै अस्पताल रोज्नुपर्ने कुनै बाध्यता छैन। जन्मस्थानमा बच्चा जन्माउनु गलत होइन, प्रशंसायोग्य नैतिक परीक्षा पनि होइन। तर मन्त्रीको निर्णयलाई असाधारण त्याग र समर्पणको रूपमा प्रस्तुत गरिँदा सामान्य नागरिकले गर्ने त्यही निर्णय किन चर्चायोग्य बन्दैन भन्ने प्रश्न उठ्छ।

सप्तरीका सयौँ परिवारले आफ्ना सन्तान यहीँ जन्माउँछन्। उनीहरूका लागि त्यो आफ्नो जीवनको महत्वपूर्ण घटना हो। तर मन्त्रीको परिवारमा छोरी जन्मिँदा त्यसलाई देशप्रतिको योगदानका रूपमा व्याख्या गर्नुपर्ने कारण के हो?

पदमा बसेको व्यक्ति सामान्य नागरिकभन्दा माथिल्लो दर्जाको मानिस होइन। मन्त्रीको पारिवारिक निर्णयले सार्वजनिक महत्व तब पाउँछ, जब त्यसमा सार्वजनिक नीति, राज्यको सेवा, पदको दुरुपयोग वा जनहितसँग जोडिएको प्रश्न हुन्छ। अन्यथा त्यो परिवारको निजी खुसी हो, राजनीतिक उपलब्धि होइन।

यादवले छोरी जन्मिएको खुसी बाँड्नु स्वाभाविक थियो। त्यसमा आपत्ति गर्नुपर्ने कारण छैन। तर उनका समर्थकले त्यही घटनालाई स्थानीयप्रतिको समर्पण, त्याग र देशको जिम्मेवारीबोधको प्रमाण बनाउनुचाहिँ राजनीतिक प्रशंसाको अतिशयोक्ति हो।

यो प्रकरणको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष मन्त्री यादवले सप्तरी रोजे कि काठमाडौं भन्ने होइन। प्रश्न उनले प्रसूति सेवा कहाँ लिए भन्ने हो। उपलब्ध विवरणअनुसार यादवकी पत्नीलाई राजविराजस्थित सरकारी गजेन्द्रनारायण सिंह अस्पतालमा नभई निजी युनिक अस्पतालमा भर्ना गरिएको थियो। यादवका ससुरा शम्भु यादवले पनि फेसबुकमार्फत युनिक अस्पताल र त्यहाँका चिकित्सकलाई धन्यवाद दिएका छन्।

यसले एउटा असहज प्रश्न जन्माउँछ—यदि मन्त्रीले स्थानीय स्वास्थ्य सेवाप्रतिको भरोसाका कारण सप्तरी रोजेका हुन् भने सरकारी अस्पतालको सट्टा निजी अस्पताल किन रोजियो? निजी अस्पताल रोज्नु आफैंमा गलत होइन। प्रसूति कुन अस्पतालमा गराउने भन्ने निर्णय गर्भवती महिला, परिवार र उपचारमा संलग्न चिकित्सकसँग सम्बन्धित हुन्छ। स्वास्थ्य अवस्था, उपलब्ध विशेषज्ञता, सुविधा, पूर्वनिर्धारित उपचार योजना वा अन्य कारणले निजी अस्पताल रोजिएको हुन सक्छ।

मन्त्री यादवको परिवारले किन युनिक अस्पताल रोज्यो भन्ने स्पष्ट विवरण सार्वजनिक नभएसम्म त्यसको कारण अनुमान गरेर निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। तर यहीँ समर्थकहरूले गरेको प्रशंसाको आधार कमजोर देखिन्छ। उनीहरूले मन्त्रीले काठमाडौंको सुविधासम्पन्न अस्पताल छाडेर सप्तरी रोजेको भन्दै स्थानीय स्वास्थ्य सेवाप्रतिको समर्पणको कथा बनाए। जबकि उपलब्ध विवरणले देखाउने कुरा के हो भने प्रसूति सरकारी अस्पतालमा नभई निजी अस्पतालमा भएको थियो।

यदि मन्त्रीले स्थानीय माटो र स्थानीय स्वास्थ्य प्रणालीप्रतिको विश्वास देखाउन सप्तरी रोजेका हुन् भने सरकारी अस्पतालको सेवा प्रयोग गरेको विषय अझ अर्थपूर्ण हुन्थ्यो। तर निजी अस्पतालमा प्रसूति गराउनु गलत नभए पनि त्यसलाई सरकारी स्वास्थ्य सेवाप्रतिको विश्वासको प्रमाण बनाउन मिल्दैन।

काठमाडौं छाडेर सप्तरी आउनु एउटा निर्णय हो, सरकारी अस्पतालमाथि भरोसा गर्नु अर्को। यी दुईलाई एउटै उपलब्धि बनाउनु तथ्यलाई तन्काउनु हो। मन्त्री यादवले निजी अस्पताल रोज्नुको कारण सार्वजनिक गरेका छैनन् भने उनको निर्णयको वास्तविक आधार के थियो भन्ने प्रश्न खुलै छ। उनको परिवारले निजी अस्पताल रोज्नु स्वास्थ्यसम्बन्धी व्यावहारिक कारणले हुन सक्छ। तर यही घटनालाई लिएर उनलाई आदर्शवादी र स्थानीय स्वास्थ्य सेवाप्रति समर्पित व्यक्तिका रूपमा चित्रण गर्नेहरूले चाहिँ आफ्नो प्रशंसाको आधार स्पष्ट पार्नुपर्ने हुन्छ।

राजविराजस्थित गजेन्द्रनारायण सिंह अस्पताल सप्तरीका सर्वसाधारणका लागि महत्वपूर्ण सरकारी स्वास्थ्य संस्था हो। त्यहाँ प्रसूति सेवासम्बन्धी समस्या र सेवा व्यवस्थापनका प्रश्न यसअघि पनि उठेका छन्। केही समयअघि बबिता पासवानले अस्पतालबाहिर बच्चा जन्माउनुपरेको घटनाले सरकारी प्रसूति सेवाको अवस्था, अस्पताल प्रशासनको जवाफदेहिता र गर्भवती महिलाले आकस्मिक अवस्थामा पाउनुपर्ने सहयोगबारे गम्भीर प्रश्न उठाएको थियो।

बबिता पासवानको घटना र मन्त्री यादवकी पत्नीको प्रसूति एउटै अवस्था वा एउटै प्रकृतिका घटना हुन् भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। दुवैको स्वास्थ्य अवस्था, उपचारको आवश्यकता र अस्पताल रोज्नुको कारण फरक हुन सक्छ। तर यी घटनाले उठाउने सार्वजनिक प्रश्न भने साझा छ—सरकारी अस्पतालमा प्रसूति सेवा कति भरपर्दो छ, र नागरिकले आकस्मिक अवस्थामा समयमै उपचार पाउने सुनिश्चितता कति छ?

बबिता पासवानको घटनामा अस्पतालबाहिर बच्चा जन्माउनुपरेको विवरण सार्वजनिक भएपछि अस्पतालको सेवा व्यवस्थापनमाथि प्रश्न उठेको थियो। त्यस घटनाले सरकारी अस्पतालमा प्रसूति सेवा लिन आउने महिलाको सुरक्षा, समयमै उपचार, चिकित्सकको उपलब्धता र प्रशासनिक जिम्मेवारीबारे बहस जन्मायो।

यस्तो पृष्ठभूमिमा मन्त्री यादवको परिवारले निजी अस्पतालमा सेवा लिएको तथ्यले स्वाभाविक रूपमा अर्को प्रश्न निम्त्याउँछ। के परिवारले आफ्ना लागि निजी अस्पताललाई उपयुक्त ठानेको मात्र हो? कि सरकारी अस्पतालको सेवाप्रति पर्याप्त भरोसा थिएन? यीमध्ये कुन कारण लागू हुन्छ भन्ने कुरा प्रमाणबिना भन्न सकिँदैन। तर सार्वजनिक स्वास्थ्य सेवाको अवस्था सुधार्ने जिम्मेवारी बोकेको सरकारका मन्त्रीको परिवारले सरकारी अस्पताल प्रयोग नगरेको विषयमा प्रश्न उठाउनु अनुचित पनि होइन।

मन्त्रीको परिवारले निजी अस्पताल रोज्यो भन्दैमा सरकारी अस्पताल खराब छ भन्ने प्रमाणित हुँदैन। त्यसैगरी मन्त्री सप्तरीमै आएर प्रसूति गराए भन्दैमा सरकारी स्वास्थ्य सेवा राम्रो छ भन्ने पनि प्रमाणित हुँदैन। सरकारी अस्पतालको अवस्था मूल्यांकन गर्न सेवा, जनशक्ति, उपकरण, आकस्मिक उपचार, बिरामीको अनुभव र अस्पताल प्रशासनको जवाफदेहितासम्बन्धी तथ्य चाहिन्छ।

यही तथ्यमा बहस केन्द्रित हुनुपर्ने हो। तर सामाजिक सञ्जालमा बहस सरकारी स्वास्थ्य सेवाको अवस्थाबाट हटेर मन्त्रीको व्यक्तिगत प्रशंसामा सीमित भएको देखिन्छ। मन्त्रीले पत्नीको प्रसूतिको समयमा कति समय साथ दिए, कहिले काठमाडौं फर्किए वा आफ्नो कार्यक्षेत्रमा कहिले उपस्थित भए भन्ने कुरा पनि केही प्रशंसकले जिम्मेवारीबोधसँग जोडेका छन्। तर पत्नीको स्वास्थ्य अवस्था, बच्चा जन्मिएपछिको पारिवारिक व्यवस्थापन र मन्त्रीको कार्यतालिकाबारे पूर्ण विवरण सार्वजनिक नभएसम्म त्यसलाई त्याग वा कर्तव्यपरायणताको प्रमाण मान्न सकिँदैन।

घरमा स्याहारसुसारको व्यवस्था हुनु, परिवारका अन्य सदस्यले सहयोग गर्नु वा मन्त्री आफ्नो काममा फर्किनु सामान्य पारिवारिक व्यवस्थापनका विषय हुन सक्छन्। यसमा गर्व गर्नै नहुने भन्ने होइन, तर त्यसलाई सार्वजनिक उपलब्धि बनाउने आधार के हो? मन्त्रीको वास्तविक जिम्मेवारी उनको परिवारको निजी निर्णयभन्दा व्यापक छ। उनले सम्हालेको मन्त्रालय, नीतिगत निर्णय, जनताका लागि गरेका काम, सेवाप्रवाहमा आएको सुधार र सार्वजनिक स्रोतको सदुपयोगले उनको कार्यसम्पादन मापन हुनुपर्छ। छोरी जन्मिएको खुसीमा दिइएको शुभकामनाले उनको कामको मूल्यांकन गर्न सक्दैन।

राजनीतिमा व्यक्तिको हरेक गतिविधिलाई महान बनाउने संस्कारले सार्वजनिक पद र व्यक्तिगत जीवनबीचको सीमासमेत धमिलो बनाउँछ। मन्त्रीले सामान्य काम गर्दा पनि असाधारण त्यागको कथा बनाइन्छ भने जनताका लागि वास्तवमै आवश्यक कामको मूल्यांकन कसरी हुन्छ?

यसको असर मन्त्रीमा मात्र पर्दैन। प्रशंसाको यस्तो संस्कारले नागरिकलाई प्रश्न गर्ने भूमिकाबाट ताली बजाउने भूमिकामा धकेल्छ। सार्वजनिक पदमा बसेका व्यक्तिलाई जवाफदेही बनाउनुको सट्टा उनीहरूले गरेका सामान्य निजी निर्णयलाई आदर्शको रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ।

मन्त्री यादवकी छोरी जन्मिएको विषयमा खुसी साट्नु, परिवारलाई शुभकामना दिनु र आमा–शिशुको स्वास्थ्यको कामना गर्नु स्वाभाविक मानवीय व्यवहार हो। त्यसमा राजनीतिक विरोध वा समर्थन खोज्नुपर्ने आवश्यकता छैन। तर बच्चा जन्मिएको घटनालाई मन्त्रीको स्थानीयप्रतिको समर्पण, आदर्शवाद र देशप्रतिको जिम्मेवारीबोधको प्रमाण बनाउने हो भने प्रश्न उठ्छ—त्यसको वस्तुगत आधार के हो?

मन्त्रीले सप्तरी रोजे, तर उपलब्ध विवरणअनुसार प्रसूति निजी अस्पतालमा भयो। यो निर्णय गलत भएको प्रमाण होइन। तर यसलाई सरकारी स्वास्थ्य सेवाप्रतिको विश्वासको प्रमाणका रूपमा प्रस्तुत गर्न मिल्दैन। त्यसैगरी मन्त्री काममा फर्किए भन्दैमा उनको सार्वजनिक कार्यसम्पादन उत्कृष्ट छ भन्ने निष्कर्ष पनि निकाल्न सकिँदैन।

सप्तरीका नागरिकले मन्त्रीबाट खोज्ने कुरा उनको छोरी कहाँ जन्मिइन् भन्ने होइन। उनीहरूले खोज्ने कुरा सरकारी अस्पतालमा सुरक्षित प्रसूति सेवा, पर्याप्त चिकित्सक, समयमै उपचार, आवश्यक उपकरण र बिरामीको सम्मानजनक व्यवहार हो। मन्त्रीले स्थानीयप्रतिको समर्पण देखाउन चाहन्छन् भने त्यस्तो सेवा सुधारका लागि नीतिगत पहल र परिणाम देखिनुपर्छ।

गजेन्द्रनारायण सिंह अस्पतालमा बबिता पासवानले भोग्नुपरेको अवस्थाजस्ता घटना दोहोरिन नदिन सरकारी संयन्त्रले के गरिरहेको छ? प्रसूति सेवामा जनशक्ति र व्यवस्थापनका समस्या छन् भने तिनलाई समाधान गर्न सरकारले के कदम चालेको छ? अस्पतालमा सेवा सुधारको परिणाम कसरी मापन गरिँदै छ? यी प्रश्नले मन्त्रीको सार्वजनिक जिम्मेवारीको वास्तविक परीक्षा गर्छन्।

मन्त्री रामजी यादवले छोरी जन्मिएको खुसी बाँडे। त्यो उनको परिवारको खुसी हो। तर सामाजिक सञ्जालमा उनको निजी निर्णयलाई देशसेवा, त्याग र आदर्शको प्रमाण बनाउनेहरूले एउटा आधारभूत कुरा छुटाए—सार्वजनिक पदमा बसेको व्यक्तिको मूल्यांकन निजी घटनाको प्रचारबाट होइन, सार्वजनिक जिम्मेवारीको निर्वाहबाट हुनुपर्छ।

सप्तरीमा बच्चा जन्मिनु नौलो घटना होइन। मन्त्रीको घरमा बच्चा जन्मियो भन्दैमा त्यो अरू नागरिकको घरमा जन्मिएको बच्चाभन्दा सार्वजनिक उपलब्धि बन्दैन। काठमाडौं नफर्की सप्तरीमै प्रसूति गराउनु वा निजी अस्पताल रोज्नु परिवारको निर्णय हो। त्यसको सम्मान गर्न सकिन्छ, तर त्यसलाई सरकारी स्वास्थ्य सेवाप्रतिको भरोसा र राजनीतिक आदर्शको प्रमाणपत्र दिन मिल्दैन।

अझ, स्थानीय स्वास्थ्य सेवाप्रतिको समर्पणको प्रशंसा गर्दा सरकारी अस्पतालको अवस्था र त्यहाँ उपचार खोज्ने सर्वसाधारणको अनुभवलाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन। मन्त्रीको परिवारले निजी अस्पताल रोज्नुको कारण स्पष्ट नभए पनि यसले सार्वजनिक बहसका लागि एउटा जायज प्रश्न दिएको छ— सरकारी अस्पतालमा भरोसा बढाउने जिम्मेवारी कसको हो?

मन्त्रीको छोरी जन्मिँदा सामाजिक सञ्जालमा शुभकामना र प्रशंसा आउनु स्वाभाविक हो। तर प्रशंसाले तथ्यको ठाउँ लिन थाल्यो भने त्यो चाप्लुसीको संस्कार बन्छ। मन्त्रीलाई महान बनाउने सबैभन्दा सजिलो उपाय उनको सामान्य निजी निर्णयलाई असाधारण कथा बनाउनु हो। कठिन काम भनेको उनलाई सार्वजनिक कामका आधारमा मूल्यांकन गर्नु हो।

मन्त्री यादवको छोरी जन्मिनु खुसीको विषय हो। तर त्यसलाई देशसेवाको प्रमाण बनाउनु होइन—उनको वास्तविक सार्वजनिक जिम्मेवारी के हो, सरकारी अस्पतालमा नागरिकले कस्तो सेवा पाइरहेका छन् र ती सेवा सुधार्न उनले के गरेका छन् भन्ने प्रश्न नै अहिले बढी महत्वपूर्ण छ।