एजेन्सी– प्रशान्त महासागरको दुर्गम टापुनजिक समुद्रभित्र देखिएको एउटा अनौठो वस्तुले विश्व उड्डयन इतिहासकै चर्चित रहस्य सुल्झिने आशा जगाएको थियो। उपग्रहबाट खिचिएको तस्बिरमा लाम्चो आकारको उक्त वस्तु विमानको भग्नावशेषजस्तो देखिन्थ्यो। त्यसका विभिन्न भाग चारैतिर फैलिएका थिए भने पानीमुनि केही भाग धातुजस्तै चम्किरहेका थिए।

अनुसन्धानकर्ताहरूले शंका गरे— कतै यो सन् १९३७ मा बेपत्ता भएकी अमेरिकी पाइलट अमेलिया इयरहार्टको विमान त होइन? त्यही सम्भावनाको अनुसन्धान गर्न अमेरिकाबाट एउटा टोली प्रशान्त महासागरको निकुमारोरो टापु पुग्यो। समुद्रभित्र खोजी गर्न आधुनिक उपकरण प्रयोग गरिएको अभियानमा करिब ९ लाख अमेरिकी डलर खर्च भएको रोयटर्सले जनाएको छ।

तर अक्टोबर १९ मा सार्वजनिक गरिएको अनुसन्धानको निष्कर्षले विमान भेटिने आशामा अर्को धक्का दियो। विमानको अवशेष ठानिएको वस्तु सम्भवतः समुद्रले बगाएर ल्याएका ठूला रूखका टुक्राहरूको समूह थियो। त्यसको बाहिरी भागमा जमेको कार्बोनेटयुक्त तहका कारण वस्तु धातुजस्तै चम्किएको अनुसन्धान टोलीको निष्कर्ष थियो।

यससँगै अमेलियाको विमान भेटिएको हुन सक्ने एउटा महत्वपूर्ण सुराक गलत साबित भयो। तर अमेलिया र उनका नेभिगेटर फ्रेड नुनान कहाँ हराए, उनीहरूको विमानलाई वास्तवमा के भयो र अन्तिम क्षणमा उनीहरू कहाँ थिए भन्ने प्रश्न भने अझै अनुत्तरित छ।

विश्व परिक्रमा गर्ने सपना र अन्तिम उडान
सन् १९३७ जुलाई २ मा अमेलिया इयरहार्ट र उनका नेभिगेटर फ्रेड नुनान पपुवा न्युगिनीको लाएबाट दुई इन्जिन भएको लकहिड इलेक्ट्रा १०–ई विमानमा उडेका थिए। उनीहरूको लक्ष्य भूमध्यरेखानजिकको मार्ग हुँदै संसारको परिक्रमा गर्ने ऐतिहासिक यात्रा पूरा गर्नु थियो।

त्यतिबेलासम्म अमेलिया विश्वकै चर्चित महिला पाइलटमध्ये एक बनिसकेकी थिइन्। सन् १९३२ मा उनी एक्लै विमान उडाएर बीचमा अवतरण नगरी एटलान्टिक महासागर पार गर्ने पहिलो महिला बनेकी थिइन्। त्यसअघि चाल्र्स लिन्डबर्गले मात्र एकल उडानमा एटलान्टिक पार गरेका थिए।

सन् १९३५ मा अमेलियाले हवाईबाट अमेरिकी मुख्यभूमिसम्म एक्लै विमान उडाएर अर्को कीर्तिमान बनाएकी थिइन्। यी सफलताले उनलाई साहसी पाइलटका रूपमा स्थापित गरेको थियो। तर संसारको परिक्रमा गर्ने उनको योजना अहिलेसम्मकै सबैभन्दा महत्वाकांक्षी अभियान थियो।

उक्त यात्रामा अमेलिया र नुनानले करिब ३५ हजार ४०० किलोमिटर उडान पूरा गरिसकेका थिए। उनीहरूको निर्धारित मार्ग करिब ४६ हजार ७०० किलोमिटर लामो थियो। यात्रा पूरा गर्न बाँकी रहेको महत्वपूर्ण खण्डमध्ये प्रशान्त महासागरको हाउल्यान्ड टापुसम्म पुग्नु थियो।

सानो र दुर्गम हाउल्यान्ड टापुमा इन्धन भरेर उनीहरूले अर्को चरणको यात्रा अघि बढाउनुपर्ने थियो। तर उनीहरू त्यहाँ कहिल्यै पुगेनन्।

रेडियोमा आएको अन्तिम सन्देश
अमेलियाको विमान हाउल्यान्ड टापुतर्फ अघि बढिरहेका बेला अमेरिकी तटरक्षक जहाज ‘इटास्का’ ले उनीहरूका रेडियो सन्देश सुन्ने प्रयास गरिरहेको थियो। विमान र जहाजबीच सञ्चारमा समस्या थियो। जहाजले अमेलियाको आवाज सुने पनि प्रभावकारी दुईतर्फी सम्पर्क स्थापित हुन सकेन।

अमेरिकी राष्ट्रिय अभिलेखालयमा सुरक्षित रेडियो अभिलेखअनुसार जुलाई २ को स्थानीय समय बिहान करिब ८ बजेर ४३ मिनेटमा अमेलियाको अन्तिम सन्देश प्राप्त भएको थियो। त्यसपछि विमानसँग सम्पर्क टुट्यो।

उनका सन्देशमा विमानको अवस्थिति पत्ता लगाउन कठिन भइरहेको र इन्धन घट्दै गएको संकेत थियो। तर रेडियो सम्पर्क टुट्नुअघि उनीहरू कहाँ थिए भन्ने कुरा निश्चित रूपमा स्थापित हुन सकेन।

त्यसपछि अमेरिकी जलसेना र तटरक्षकले प्रशान्त महासागरको विशाल क्षेत्रमा खोजी अभियान चलाए। समुद्र र आसपासका टापुहरूमा खोजी भए पनि अमेलिया र नुनान फेला परेनन्। उनीहरूको विमानको प्रमाणित भग्नावशेषसमेत भेटिएन।

त्यसयता दशकौँ बितिसकेका छन्। अमेलियाको अन्तिम उडानबारे विभिन्न अनुमान र अनुसन्धान भइरहे पनि कुनै एउटा निष्कर्षलाई निर्णायक प्रमाणले पुष्टि गर्न सकेको छैन।

निकुमारोरो टापुमाथि किन केन्द्रित भयो खोजी
प्रशान्त महासागरको निकुमारोरो टापु अमेलिया बेपत्ता भएको घटनासँग जोडेर लामो समयदेखि चर्चामा रहँदै आएको छ। केही अनुसन्धानकर्ताले विमान हाउल्यान्ड पुग्न नसकेपछि निकुमारोरो आसपास अवतरण गरेको हुन सक्ने सम्भावना अघि सारेका छन्।

यस सिद्धान्तअनुसार अमेलिया र नुनान विमानसहित टापुमा पुगेका हुन सक्छन्। तर उनीहरू त्यहाँ अवतरण गरेका थिए वा थिएनन् भन्ने पुष्टि गर्ने निर्णायक प्रमाण अझै उपलब्ध छैन।

समुद्रभित्रको अनौठो वस्तु विमानको अवशेष हुन सक्ने अनुमानले यो सम्भावनालाई फेरि चर्चामा ल्याएको थियो। उपग्रह तस्बिरमा वस्तुको आकार विमानसँग मिल्दोजुल्दो देखिनु र त्यसको केही भाग धातुजस्तै चम्किनुले अनुसन्धानकर्ताहरूको ध्यान तानेको थियो।

तर समुद्रभित्र देखिने वस्तुको वास्तविक पहिचान तस्बिरकै आधारमा स्थापित गर्न सकिँदैन। त्यसैले टोलीले आधुनिक उपकरणको सहायताले उक्त वस्तुको अनुसन्धान गरेको थियो। अन्ततः त्यो विमानको भग्नावशेष नभई समुद्रले बगाएर ल्याएका काठका टुक्राहरूको समूह हुन सक्ने निष्कर्षमा टोली पुगेको हो।

यस खोजीमा ठूलो रकम खर्च भए पनि अमेलियाको विमान फेला पार्ने उद्देश्य पूरा भएन। बरु विमानको अवशेष ठानिएको वस्तु प्राकृतिक सामग्री हुन सक्ने निष्कर्षले अनुसन्धानको अर्को सम्भावित बाटो बन्द गरिदिएको छ।

अमेलियालाई के भएको थियो?
अमेलिया र नुनानको अन्तिम अवस्थाबारे अनुसन्धानकर्ताहरूबीच विभिन्न सिद्धान्त छन्। एउटा सम्भावना उनीहरूको विमान इन्धन सकिएपछि समुद्रमा खसेको हुन सक्ने हो। अर्को सिद्धान्तले उनीहरू निकुमारोरोजस्तो कुनै टापुमा अवतरण गरेको हुन सक्ने अनुमान गर्छ।

तर यी सम्भावनालाई पुष्टि गर्ने विमानको प्रमाणित भग्नावशेष वा निर्णायक प्रमाण सार्वजनिक रूपमा स्थापित भएको छैन। त्यसैले कुनै एउटा सिद्धान्तलाई अन्तिम सत्यका रूपमा प्रस्तुत गर्न सकिने अवस्था छैन।

अमेलियाको बेपत्ता हुनु केवल एक चर्चित व्यक्तिको रहस्यमय अन्त्य मात्र होइन। यो उड्डयन इतिहासको एउटा महत्वपूर्ण घटना पनि हो। उनको यात्राले महिला पाइलटको क्षमता र साहसबारे स्थापित धारणालाई चुनौती दिएको थियो। संसार परिक्रमा गर्ने उनको प्रयास त्यही ऐतिहासिक यात्राको अर्को अध्याय बन्ने अपेक्षा गरिएको थियो।

तर सन् १९३७ को त्यो उडान उनको जीवनकै सबैभन्दा ठूलो रहस्यमा परिणत भयो। विमान कहाँ खस्यो, उनीहरू समुद्रमा हराए कि कुनै टापुमा पुगे, अन्तिम रेडियो सन्देशपछि के भयो— यी प्रश्नको जवाफ अझै खोजिँदै छ।

निकुमारोरो टापुनजिकको पछिल्लो अनुसन्धानले पनि त्यो रहस्य सुल्झाउन सकेन। विमान भेटिने आशा जगाएको वस्तु काठका टुक्रा हुन सक्ने निष्कर्षमा सीमित भयो। ८९ वर्षपछि पनि अमेलिया इयरहार्टको अन्तिम उडानको कथा अधुरै छ। उनको विमानको वास्तविक अवशेष र बेपत्ताको कारण पत्ता नलागेसम्म विश्व उड्डयन इतिहासको यो रहस्य खुल्ने प्रतीक्षामा रहनेछ।