काठमाडौं — विपद्का बेला राज्यसँग नागरिकले खोज्ने पहिलो कुरा राहत, उद्वार र भरोसा हो। तर भोटेकोशी बाढीपछि शव व्यवस्थापनको विषयमा विवादास्पद टिप्पणी गरेकी राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा)की लुम्बिनी प्रदेश समिति सदस्य प्रभा ज्ञवालीको अर्को व्यवहार पनि सार्वजनिक भएको छ—आफ्नो अभिव्यक्तिमाथि प्रश्न उठाउने एक युवालाई म्यासेज पठाएर उनले आपत्तिजनक शब्द प्रयोग गर्दै जवाफ दिएकी छिन्।

बाढीपछि नदी तथा तटीय क्षेत्रमा ठूलो संख्यामा शव भेटिन थालेपछि महामारी फैलिन सक्ने जोखिमलाई ध्यानमा राख्दै सरकारले खाल्डो खनेर शव व्यवस्थापन गर्ने वैकल्पिक उपाय अघि बढाएको थियो। यही विषयलाई लिएर ज्ञवालीले सामाजिक सञ्जालमा लेखेको टिप्पणीले आलोचना निम्त्याएको थियो।

उनले फेसबुकमा लेखेकी थिइन्, ‘सरकार, लाश नगाडम् भो ! सबै नेपालीको घरमा १÷१ वटा पठाइदिनु फ्रिजमा राख्छम्। अझ गाडिस् भनेर बुरुक बुरुक गर्ने को मा २ वटा पठाईदिम !’ विपद्मा ज्यान गुमाएका नागरिकको शव व्यवस्थापनजस्तो संवेदनशील विषयमा यस्तो व्यंग्य गरेको भन्दै उनको स्टाटसको सामाजिक सञ्जालमा आलोचना भयो।

शव व्यवस्थापन स्वास्थ्य तथा मानवीय संवेदनासँग जोडिएको विषय भएकाले राजनीतिक दलका जिम्मेवार व्यक्तिबाट यस्तो टिप्पणी आउनु उचित नभएको भन्दै प्रश्न उठाइयो। आलोचनाकै क्रममा करिम खान नामका एक युवाले फेसबुकमा स्टाटस लेख्दै विपद्को समयमा व्यंग्यात्मक अभिव्यक्ति नदिन आग्रह गरेका थिए।

तर सार्वजनिक बहसमा आएको विषय निजी सन्देशसम्म पुगेपछि विवाद थप चर्कियो। खानका अनुसार ज्ञवालीले उनलाई म्यासेन्जरमार्फत् जवाफ दिँदै ‘मलाई झाँट पनि फरक पर्दैन’ भनेकी छिन्।

खानले आफूले ज्ञवालीलाई दिदीबहिनीको सम्मानले हेर्ने गरेको उल्लेख गर्दै ‘तपाईंलाई म दिदिबहिनी मान्छु, के बोल्नुभएको हो ?’ भनेर प्रश्न गरेका थिए। त्यसको जवाफमा ज्ञवालीले ‘के हो, आफै बुझ्नु’ भनेको खानको भनाइ छ।

यहाँ विवाद केवल एउटा सामाजिक सञ्जाल स्टाटसमा सीमित छैन। सार्वजनिक पद वा राजनीतिक जिम्मेवारीमा रहेका व्यक्तिले विपद्का बेला नागरिकको प्रश्न र आलोचनालाई कसरी लिन्छन् भन्ने विषय पनि यस घटनासँग जोडिएको छ।

भोटेकोशी बाढीले ठूलो मानवीय क्षति पुर्‍याएको अवस्थामा शवको व्यवस्थापन स्वयं एउटा गम्भीर चुनौती बनेको थियो। नदी तथा बाढी प्रभावित क्षेत्रमा भेटिएका शवलाई लामो समयसम्म त्यसै अवस्थामा राख्दा स्वास्थ्य जोखिम बढ्न सक्ने भएकाले स्थानीय तह तथा सम्बन्धित निकायले शव व्यवस्थापनका विभिन्न उपाय अघि बढाएका थिए।

यस्तो अवस्थामा सरकारको निर्णयमाथि प्रश्न उठाउनु वा त्यसको आलोचना गर्नु नागरिकको अधिकारको विषय हुन सक्छ। तर त्यसको जवाफमा राजनीतिक दलसँग आबद्ध व्यक्तिबाट आउने भाषाशैलीले सार्वजनिक बहसको स्तर र सम्बन्धित दलको राजनीतिक संस्कारमाथि पनि प्रश्न उठाउन सक्छ।

ज्ञवाली र खानबीचको निजी संवाद सार्वजनिक भएपछि सामाजिक सञ्जालमा उनको अभिव्यक्तिको भाषाशैलीलाई लिएर थप आलोचना भइरहेको छ। विशेषगरी ‘झाँट’ जस्तो अशिष्ट तथा अश्लील मानिने शब्द प्रयोग गरी आलोचकलाई जवाफ दिएको विषय विवादको केन्द्रमा आएको छ।

सामान्य प्रयोगमा ‘झाँट’ शब्दले जननेन्द्रिय वरिपरिको रौँलाई जनाउँछ र यसलाई प्रायः अशिष्ट वा अपमानजनक भाषाका रूपमा प्रयोग गरिन्छ। त्यसैले राजनीतिक बहसमा आलोचना गर्ने नागरिकलाई यस्तो शब्द प्रयोग गरेर जवाफ दिनु सामान्य राजनीतिक संवादभन्दा फरक प्रकृतिको व्यवहारका रूपमा हेरिएको छ।

रास्वपाले आफूलाई परम्परागत राजनीतिक संस्कारभन्दा फरक राजनीतिक विकल्पका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएको छ। त्यसैले उसका प्रदेश तथा स्थानीय तहका जिम्मेवार सदस्यहरूको सार्वजनिक अभिव्यक्ति र नागरिकसँगको व्यवहार पनि पार्टीको दाबी गरिने राजनीतिक संस्कारसँग जोडेर हेर्ने गरिएको छ।

विपद्को समयमा नागरिकका आफन्त हराइरहेका, शव पहिचान र व्यवस्थापनको चिन्ता बढिरहेको तथा उद्वार र राहतका विषयमा राज्यसँग जवाफ मागिरहेको अवस्थामा सार्वजनिक पदसँग जोडिएका व्यक्तिको अभिव्यक्ति अझ संवेदनशील मानिन्छ।

ज्ञवालीको विवादास्पद स्टाटस र त्यसपछि आलोचकलाई पठाइएको म्यासेजले यही संवेदनशीलतामाथि प्रश्न उठाएको छ। नागरिकले सरकारसँग जवाफदेहिता खोजिरहेका बेला राजनीतिक कार्यकर्ताको भूमिका आलोचनालाई दबाउने वा प्रत्युत्तरमा आपत्तिजनक भाषा प्रयोग गर्नेभन्दा तथ्यमा आधारित संवाद र जिम्मेवार अभिव्यक्तितर्फ हुनुपर्ने बहस फेरि सतहमा आएको छ।

उपलब्ध सामग्रीमा ज्ञवालीले आफ्नो स्टाटस तथा म्यासेजबारे थप स्पष्टीकरण दिएकी छैनन्।