काठमाडौँ— बलिउड अभिनेता आयुष्मान खुराना र सारा अली खान अभिनीत फिल्म ‘उड्ता तीर’को नेपालमा सार्वजनिक प्रदर्शनको अनुमतिमा रोक लगाईएको छ। भारत–पाकिस्तानबीचको द्वन्द्वसँग जोडिएको कथावस्तुका कारण विवादमा परेको फिल्मलाई सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालयअन्तर्गतको श्रव्यदृश्य तथा प्रसारण शाखाले प्रदर्शन गर्न अनुमति नदिएको हो।

फिल्म शुक्रबारदेखि नेपालमा प्रदर्शन गर्ने तयारी थियो। तर मन्त्रालयले वितरण कम्पनी नेसनल सिने ग्रुपलाई पत्र पठाउँदै निर्माण, प्रदर्शन तथा वितरण ऐन, २०२६ को दफा ८(३) अन्तर्गत निषेधित विषयवस्तु समेटिएको भन्दै सार्वजनिक प्रदर्शनको अनुमति दिन नसकिने जनाएको छ।

फिल्मको प्रदर्शन रोक्ने निर्णयले नेपालमा विदेशी चलचित्रको सेन्सर प्रक्रियामा राष्ट्रिय सुरक्षा, मित्रराष्ट्रसँगको सम्बन्ध र संवेदनशील राजनीतिक विषयवस्तुको सीमाबारे बहससमेत पनि सुरु भएको छ।

निर्माण, प्रदर्शन तथा वितरण ऐन, २०२६ को दफा ८(३) मा नेपालको सुरक्षा, शान्ति र व्यवस्था, मित्रराष्ट्रसँगको सम्बन्ध वा विभिन्न वर्ग तथा जातिबीचको सुसम्बन्धमा प्रतिकूल असर पार्ने देखिएमा चलचित्र जाँच समितिले त्यस्तो चलचित्रलाई प्रदर्शनको अनुमति नदिने व्यवस्था छ।

सोही प्रावधानका आधारमा ‘उड्ता तीर’लाई प्रदर्शन अनुमति नदिइएको बताइएको छ। फिल्मको कथावस्तुले भारत–पाकिस्तानबीचको तिक्तता र द्वन्द्वलाई घुमाउरो रूपमा प्रस्तुत गरेको भन्दै प्रदर्शन रोकिएको चलचित्र लेखक तथा समीक्षक सामिप्यराज तिमिल्सिनाले बताएका छन्।

उनका अनुसार मित्रराष्ट्रको छवि वा दुई देशबीचको सम्बन्धमा असर पार्ने खालको विषयवस्तु भएमा कानुनी व्यवस्थाअनुसार प्रदर्शन रोक्न सकिने अवस्था रहन्छ। यद्यपि, मन्त्रालयको पत्रमा फिल्मका कुन दृश्य वा संवादलाई आपत्तिजनक मानिएको हो भन्ने विस्तृत विवरण सार्वजनिक भएको छैन।

ऐनले सबै अवस्थामा फिल्मलाई पूर्ण रूपमा रोक्नुपर्ने व्यवस्था मात्रै गरेको छैन। चलचित्रको कुनै अंश काटछाँट वा हेरफेर गर्दा कानुनको प्रतिकूल नहुने देखिएमा आवश्यक संशोधनपछि प्रदर्शन अनुमति दिन सकिने व्यवस्था पनि छ।

यसले ‘उड्ता तीर’को हकमा पूर्ण प्रतिबन्ध नै अन्तिम विकल्प थियो कि संवेदनशील अंश हटाएर प्रदर्शन गर्न सकिन्थ्यो भन्ने प्रश्न उठाएको छ। त्यसको जवाफ भने मन्त्रालय वा चलचित्र जाँच समितिको विस्तृत निर्णयबाट स्पष्ट हुन सक्छ।

के छ ‘उड्ता तीर’को कथा?
निर्देशक आकाश कौशिकको पहिलो फिचर फिल्म ‘उड्ता तीर’ स्पाई–कमेडी अर्थात् जासुसी र हास्य मिसिएको चलचित्र हो। धर्मा प्रोडक्सन्स र सिख्या इन्टरटेन्मेन्टले निर्माण गरेको फिल्ममा आयुष्मान खुराना र सारा अली खान मुख्य भूमिकामा छन्।

फिल्ममा आयुष्मानले बिलाल अहमद नामका पाकिस्तानी जासुसको भूमिका निर्वाह गरेका छन्। उनलाई एउटा मिसनका लागि भारत पठाइन्छ। तर, दुर्घटनापछि उनको स्मृति हराउँछ। स्मृति गुमाएका बिलालले आफूलाई भारतीय प्रतिआतङ्कवाद अधिकारी ठान्न थाल्छन् र भारतीय देशभक्तिको भावनामा डुब्छन्।

यही कथावस्तुले भारत–पाकिस्तानबीचको राजनीतिक र सुरक्षा संवेदनशीलतालाई हास्य शैलीमा प्रस्तुत गरेको छ। तर फिल्मको कथाले दुई देशबीचको सम्बन्धमा कस्तो असर पार्न सक्छ भन्ने विषयमा नेपालका नियामक निकायले आपत्ति जनाएको देखिन्छ।

फिल्मको कथावस्तु र त्यसको प्रस्तुति कति संवेदनशील छ भन्ने मूल्यांकनका लागि भने चलचित्र जाँच समितिको विस्तृत निर्णय तथा आपत्ति जनाइएका दृश्य वा संवादको जानकारी आवश्यक छ।

बलिउडमा भारत–पाकिस्तानबीचको द्वन्द्व, जासुसी, युद्ध र प्रतिशोधलाई आधार बनाएर धेरै चलचित्र निर्माण भएका छन्। यस्ता फिल्मले दुई देशबीचको राजनीतिक तनावलाई विभिन्न शैलीमा प्रस्तुत गर्ने गरेका छन्। कतिपयले द्वन्द्व र प्रतिशोधलाई केन्द्रमा राखेका छन् भने कतिपयले प्रेम, मित्रता र मानवीय सम्बन्धको पक्ष पनि देखाएका छन्।

समीक्षक तिमिल्सिनाका अनुसार द्वन्द्वमा आधारित कथावस्तु भएका सबै फिल्मलाई एउटै मापदण्डमा रोक्दै जाने हो भने त्यसले अर्को जटिलता निम्त्याउन सक्छ। उनका विचारमा फिल्मको विषयवस्तु, त्यसको प्रस्तुति र त्यसले पार्न सक्ने प्रभावलाई छुट्टाछुट्टै मूल्यांकन गर्नुपर्छ।

यसअघि ‘अल्फा’ र ‘बंटवारा’ फिल्मको प्रदर्शनलाई लिएर पनि यस्तै विवाद भएको उनले बताएका छन्। यद्यपि, ती फिल्ममा भएका निर्णय र ‘उड्ता तीर’को निर्णयबीच समानता वा भिन्नता के छ भन्ने छुट्टै तथ्यगत अध्ययन आवश्यक हुन्छ।

‘उड्ता तीर’को प्रदर्शन रोकिएसँगै अर्को प्रश्न पनि उठेको छ—विवादित भनिएको कथावस्तुका कारण फिल्मलाई पूर्ण रूपमा रोक्नु आवश्यक थियो कि कानुनले दिएको विकल्पअनुसार केही अंश हटाएर प्रदर्शन गर्न सकिन्थ्यो?

ऐनमा आवश्यक काटछाँट वा हेरफेरपछि प्रदर्शन अनुमति दिन सकिने व्यवस्था रहेकाले यो विकल्प कानुनी रूपमा उपलब्ध देखिन्छ। तर उक्त विकल्प किन प्रयोग गरिएन, फिल्मका कुन पक्षलाई कानुनविपरीत मानियो र संशोधनको सम्भावना जाँचियो कि जाँचिएन भन्नेबारे आधिकारिक विवरण सार्वजनिक हुन बाँकी छ।

विदेशी चलचित्रको प्रदर्शन अनुमति दिँदा नेपालको सुरक्षा, सामाजिक सद्भाव र मित्रराष्ट्रसँगको सम्बन्धजस्ता संवेदनशील पक्षलाई ध्यान दिनु कानुनी जिम्मेवारी हो। त्यस्तै, प्रतिबन्ध लगाउने निर्णयको आधार स्पष्ट हुनु र सम्भव भएसम्म कम प्रतिबन्धात्मक विकल्पबारे विचार गर्नु पनि निर्णय प्रक्रियाको पारदर्शिताका लागि महत्वपूर्ण हुन्छ।

तत्काल ‘उड्ता तीर’ले नेपालमा प्रदर्शन अनुमति पाएको छैन। फिल्मको कथावस्तुमा कुन विषयलाई आपत्तिजनक मानियो र काटछाँटपछि प्रदर्शन सम्भव हुन्छ कि हुँदैन भन्ने प्रश्नको अन्तिम जवाफ भने सम्बन्धित निकायको विस्तृत निर्णयबाटै आउनेछ।