काठमाडौँ— ११ असोजअघि सार्वजनिक वृत्तमा खासै नसुनिएका ईनम सापकोटा अहिले पूर्वप्रधानन्यायाधीश, न्यायिक वृत्त, प्रहरीका उच्च अधिकारी र राजनीतिक व्यक्तिहरूबीचको सम्पर्क सञ्जालबारे भइरहेको अनुसन्धानको केन्द्रमा छन्। उनको एउटा मोबाइलले अनेक शक्तिकेन्द्र र न्यायिक ‘सेटिङ’को जालो सतहमा ल्याईरहेको छ।

पूर्वप्रधानन्यायाधीश चोलेन्द्रशमशेर जबराको मोबाइल जाँचबाट सुरु भएको अनुसन्धान सापकोटासम्म पुग्यो। त्यसपछि उनको मोबाइलमा भेटिएका संवाद र सम्पर्क विवरणले बढुवादेखि अदालतमा विचाराधीन मुद्दासम्म मिलाइदिने आश्वासन दिइएको थियो कि भन्ने प्रश्न उठाएको छ।

प्रहरीका अनुसार सापकोटाको जबरासँग पटक–पटक फोन सम्पर्क भएको देखिएपछि उनको पहिचान र गतिविधिबारे अनुसन्धान सुरु गरिएको थियो। जबराको मोबाइलमा भेटिएका विवरणका आधारमा प्रहरी प्रधान कार्यालयअन्तर्गतको विशेष ब्युरोलाई सापकोटाको खोजीमा परिचालन गरिएको अनुसन्धानमा संलग्न अधिकारीहरूले बताएका छन्।

उनको मोबाइल त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल क्षेत्रमा सक्रिय देखिएपछि सादा पोसाकमा खटिएको टोलीले उनलाई नियन्त्रणमा लिएको थियो। उनी पेट दुखेकाले उपचारका लागि दिल्ली जान लागेको बताउँदै थिए।

सापकोटाविरुद्ध त्यसबेला कुनै उजुरी वा मुद्दा दर्ता नभएको प्रहरी स्रोतको भनाइ छ। त्यसैले उनलाई नियन्त्रणमा लिएर सोधपुछ गर्ने र मोबाइलमा रहेका विवरण परीक्षण गर्ने काम गोप्य रूपमा अघि बढाइएको थियो। अनुसन्धानमा संलग्न एक उच्च अधिकारीका अनुसार उनीसँग भएका दुईवटा मोबाइलको जाँच गर्दा नेपाल प्रहरीका उच्च अधिकारी, केही न्यायाधीश तथा पूर्वन्यायाधीश, राजनीतिक व्यक्तित्व र कानुन व्यवसायीसँग भएका संवाद भेटिएका थिए।

ती संवादमा केही प्रहरी अधिकारीले बढुवाका लागि सहयोग मागेको र मुद्दा खेपिरहेका व्यक्तिले अदालतमा आफ्नो पक्षमा काम गराइदिन सकिन्छ कि भनेर सम्पर्क गरेको जस्तो देखिएको अनुसन्धानमा संलग्न अधिकारीहरूको दाबी छ। सापकोटाले पनि आफूले सन्देशमार्फत विभिन्न काम गराइदिने आश्वासन दिएको कुरा बयानमा स्वीकार गरेको उनीहरूको भनाइ छ। तर ती आश्वासनअनुसार वास्तवमै काम भयो कि भएन, कसैले त्यसबाट लाभ लिए कि लिएनन् र कुनै न्यायिक वा प्रशासनिक निर्णय प्रभावित पार्ने प्रयास भएको थियो कि थिएन भन्ने विषयमा अनुसन्धान जारी छ।

सापकोटा एक दूतावासका चिकित्सकका रूपमा चिनिन थालेको र त्यसपछि उच्चपदस्थ व्यक्तिहरूसँग उनको सम्पर्क बढेको एक सुरक्षा अधिकारीले बताएका छन्। प्रहरीको लत्ताकपडा खरिदसम्बन्धी ठेक्कापट्टामा समेत उनले चासो देखाएको विवरण मोबाइलमा भेटिएको प्रहरी स्रोतको दाबी छ। एक कनिष्ठ प्रहरी अधिकृतसँग यस विषयमा संवाद भएको भनिए पनि त्यसले कुनै ठेक्का प्रभावित भएको प्रमाणित गर्छ कि गर्दैन भन्ने प्रश्नको जवाफ आउन बाँकी छ।

अनुसन्धानले अर्को महत्वपूर्ण सम्पर्क ललितपुरस्थित नक्खु कारागारसम्म पु¥याएको छ। प्रहरी स्रोतका अनुसार सापकोटाको सम्पर्क सम्पत्ति शुद्धीकरण र बैंकिङ कसुरको आरोपमा थुनामा रहेका व्यवसायी दीपक भट्ट, उनको परिवारका एक सदस्य तथा व्यवसायी सुलभ अग्रवालको समूहसँग पनि देखिएको थियो। यही सम्पर्कलाई आधार बनाएर अनुसन्धान अधिकारीहरूले सापकोटालाई विभिन्न शक्तिकेन्द्रबीच सूचना र सम्पर्क आदानप्रदान गराउने माध्यमका रूपमा प्रयोग गरिएको हुन सक्ने आशंका गरेका छन्।

यसअघि नै सर्वोच्च अदालतसहित विभिन्न निकायमा न्यायिक कामकारबाही प्रभावित पार्ने चलखेल भइरहेको आशंकासहित प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालयमा बेनामे उजुरी परेको स्रोतले जनाएको छ। उक्त उजुरी गृह मन्त्रालय, प्रहरी प्रधान कार्यालय, उपत्यका प्रहरी कार्यालय हुँदै उपत्यका अपराध अनुसन्धान कार्यालयसम्म पुगेको बताइए पनि त्यतिबेला अनुसन्धान अघि नबढेको प्रहरी स्रोतको भनाइ छ।

यसैबीच, दीपक भट्टका बुबा चतुर्भुज भट्टले ७ असोजमा सर्वोच्च अदालतमा निवेदन दिएपछि उच्च सरकारी अधिकारीहरूको ध्यान यस प्रकरणतर्फ गएको स्रोतको दाबी छ। विशेष अदालत र उच्च अदालत पाटनले पुर्पक्षका लागि थुनामा राख्ने आदेश दिएका चतुर्भुजविरुद्ध बैंकिङ कसुरमा ४२ करोड १८ लाख ८८ हजार ८०७ रुपैयाँ र सम्पत्ति शुद्धीकरणमा २६ अर्ब ६३ करोड २७ लाख रुपैयाँ बिगो दाबी भएको विवरण सार्वजनिक भएको थियो।

त्यसपछि भएको छानबिनले पूर्वप्रधानन्यायाधीश जबरासँगको सम्पर्क हुँदै सापकोटासम्म पुग्ने कडी फेला पारेको अनुसन्धानमा जानकार स्रोतको भनाइ छ। प्रहरी अधिकारीहरूको प्रारम्भिक निष्कर्षमा सापकोटाले भट्ट र जबराबीच सम्पर्क तथा सूचना आदानप्रदान गराउने भूमिका खेलेको हुन सक्ने देखिएको छ। तर सम्पर्क हुनु आफैंमा गैरकानुनी काममा संलग्न भएको प्रमाण होइन। ती सम्पर्कको उद्देश्य, संवादको सन्दर्भ र त्यसबाट कुनै निर्णय वा काम प्रभावित भएको थियो कि थिएन भन्ने तथ्य प्रमाणबाट पुष्टि गर्नुपर्ने हुन्छ।

सापकोटाको आर्थिक कारोबारबारे पनि अनुसन्धान अघि बढाइएको छ। प्रहरी स्रोतका अनुसार उनको नाममा सिंगापुरमा कम्पनी र दुबईमा अपार्टमेन्ट रहेको विवरण भेटिएको छ। उनी नेपालभन्दा बढी विदेशमा बस्ने गरेको र नेपालमा हुने केही आर्थिक कारोबारको रकम विदेशमा व्यवस्थापन गरिएको हुन सक्ने प्रारम्भिक अनुमान अनुसन्धान अधिकारीहरूले गरेका छन्। यही पक्षको अनुसन्धानका लागि उनको सम्पत्तिसम्बन्धी विवरण सम्पत्ति शुद्धीकरण अनुसन्धान विभागलाई जिम्मा लगाइएको बताइएको छ।

अनुसन्धानमा संलग्न अधिकारीहरूका अनुसार सापकोटाको सम्पर्कमा कारागारमा पुगेका केही उच्चप्रोफाइल व्यक्तिहरू रहेको र उनीहरूमध्ये केही पछि रिहा भएको विवरणसमेत जाँच भइरहेको छ। तर उनीहरू सापकोटाको पहलका कारण छुटेका हुन् वा कानुनी प्रक्रियाअनुसार नै रिहा भएका हुन् भन्ने निष्कर्षमा प्रहरी पुगेको छैन। केही मुद्दाको फैसला भएको समय र सापकोटाको नाममा जग्गा प्राप्त भएको समय मिलेको भनिएकाले त्यसको स्रोत तथा सम्भावित सम्बन्ध पनि अनुसन्धानको दायरामा परेको छ।

उनको मोबाइलमा पूर्वगृहमन्त्री बालकृष्ण खाण, पूर्वमन्त्री दीपक खड्का, कांग्रेस नेता उमेश श्रेष्ठलगायतसँग संवाद भएको विवरण भेटिएको प्रहरी स्रोतको दाबी छ। कांग्रेसको आधिकारिकतासम्बन्धी विवाद अदालतमा विचाराधीन रहेका बेला शेरबहादुर देउवा पक्षका नेताहरूसँग पनि सापकोटाको कुराकानी भएको भनिएको छ।

कांग्रेसको आधिकारिकतासम्बन्धी मुद्दामा सर्वोच्च अदालतको फैसला पुनरावलोकनको विषय उठेका बेला पार्टीका नेता तथा पूर्वसांसद कुसुम थापामगरले अदालतमा सेटिङ मिलाइएको दाबी गरिएको प्रसङ्ग सार्वजनिक रूपमा उठाएकी थिइन्। उनले केही नेताले न्यायाधीशसँग भेटघाट गरेको र आदेश आफ्नो पक्षमा आउने दाबी गरेको आशयको अभिव्यक्ति सामाजिक सञ्जालमा लेखेकी थिइन्।

त्यसको प्रतिवाद गर्दै सम्बन्धित नेताले अदालतको मानमर्दन गर्ने उद्देश्यले आफ्नो नाम जोडेर प्रचार गरिएको भन्दै विज्ञप्ति निकालेका थिए। प्रहरी स्रोतका अनुसार उक्त विवाद र सापकोटाबीचको संवादको सम्भावित सम्बन्धबारे पनि अनुसन्धान भइरहेको छ।

सापकोटाको सम्पर्कमा पूर्वन्यायाधीश नवराज थपलिया, अदालतमा बिचौलियाका रूपमा चिनिने दीपक तिमिल्सिना, पूर्वप्रधानन्यायाधीश जबराका भाइ प्रभुशमशेर जबरा र व्यवसायी नवीनराज बस्नेतलगायत रहेको विवरणसमेत अनुसन्धानका क्रममा भेटिएको प्रहरी स्रोतको दाबी छ। गत २२ असोजमा सम्पत्ति शुद्धीकरण अनुसन्धान विभागले उनीहरूसँग सम्बन्धित विभिन्न स्थानमा छापा मारी मोबाइललगायत विद्युतीय उपकरण र कागजात नियन्त्रणमा लिएको विवरण सार्वजनिक भएको थियो। ती सामग्रीको परीक्षणबाट थप तथ्य खुल्न सक्ने अनुसन्धानमा संलग्न अधिकारीहरूको भनाइ छ।

पूर्वन्यायाधीश थपलियाबारे यसअघि पनि न्यायपरिषदमा उजुरी परेको थियो। ती उजुरीमा मुद्दाका पक्षसँग भेटघाट, रकमको मोलाहिजा र फैसला प्रभावित पारिएको आरोप लगाइएको थियो। न्यायपरिषद्को छानबिनपछि उनलाई १३ फागुन २०८० मा पदमुक्त गरिएको विवरण सार्वजनिक भएको थियो। अहिले सापकोटासँगको सम्पर्कसम्बन्धी विषयमा पनि अनुसन्धान भइरहेको प्रहरी स्रोतको भनाइ छ। पुराना आरोप र अहिलेको अनुसन्धानलाई एउटै निष्कर्षमा जोड्न भने मिल्दैन, नयाँ आरोपका लागि छुट्टै प्रमाण आवश्यक हुन्छ।

यस प्रकरणले सुरक्षा निकायभित्रको जवाफदेहितामाथि पनि प्रश्न उठाएको छ। सापकोटासँग सूचना आदानप्रदान गरेको आरोपमा सशस्त्र प्रहरीका अतिरिक्त महानिरीक्षक वंशीराज दाहाललाई गृह मन्त्रालयको छानबिनपछि बर्खास्त गरेको छ। पूर्वप्रधानन्यायाधीश जबरालाई नियन्त्रणमा लिएर उपत्यका अपराध अनुसन्धान कार्यालयमा राखिएको बेला दाहाल राति नै उनलाई भेट्न पुगेको र पछि मात्र सशस्त्र प्रहरी महानिरीक्षकलाई जानकारी दिएको बताइएको छ।

अनुसन्धानमा संलग्न अधिकारीहरूको दाबीअनुसार दाहाल र सापकोटाबीच लामो समयसम्म ह्वाट्सएप संवाद हुने गरेको थियो। ती संवादमा प्रधानमन्त्री वालेन्द्र साह बालुवाटारस्थित सरकारी निवासबाट बाहिरिएको सूचना दुईपटक पठाइएको विवरणसमेत भेटिएको उनीहरूले बताएका छन्। दाहालले सापकोटासँग कुराकानी हुने गरेको स्वीकार गरेको स्रोतको भनाइ छ। तर संवाद हुनु र कुनै अपराधमा संलग्न हुनु फरक कुरा भएकाले ती सन्देशको उद्देश्य, सूचना कसरी प्राप्त भयो र त्यसको सम्भावित दुरुपयोग भयो कि भएन भन्ने विषय अनुसन्धानबाट स्पष्ट हुनुपर्नेछ।

यसैबीच, सापकोटालाई थुनामुक्त गर्न माग गर्दै उनकी श्रीमती कविता पाण्डेले १६ असोजमा सर्वोच्च अदालतमा बन्दीप्रत्यक्षीकरणको निवेदन दायर गरेकी थिइन्। न्यायाधीशद्वय हरिप्रसाद फुयाल र सुनीलकुमार पोखरेलको इजलासले शुक्रबार उक्त निवेदन खारेज गरेको छ।

सापकोटाको मोबाइलबाट भेटिएका सम्पर्क विवरणले उच्चपदस्थ व्यक्तिहरूबीचको संवाद र सम्भावित प्रभावका विषयमा गम्भीर प्रश्न उठाएका छन्। तर ती संवादले न्यायिक फैसला प्रभावित पारे, प्रहरी बढुवा मिलाए वा आर्थिक लाभको लेनदेन गराए भन्ने कुरा अहिले नै स्थापित भइसकेको छैन। अनुसन्धानले सन्देश, कल विवरण, आर्थिक कारोबार, सम्पत्तिको स्रोत र सम्बन्धित व्यक्तिहरूको भूमिकालाई प्रमाणका आधारमा जोड्नुपर्नेछ।

अबको निर्णायक प्रश्न यही हो— ईनम सापकोटा शक्तिशाली व्यक्तिहरूबीच सम्पर्क गराउने माध्यम मात्र थिए, कि न्यायिक तथा प्रशासनिक निर्णय प्रभावित पार्ने भनिएको सञ्जालमा उनको सक्रिय भूमिका थियो? यसको जवाफ मोबाइलका सम्पर्क सूचीले मात्र होइन, प्रमाणित कारोबार, संवादको सन्दर्भ र अनुसन्धानबाट स्थापित तथ्यले दिनेछ।