काठमाडौँ— बौद्ध भिक्षुणी तथा गायिका आनी छोइङ डोल्माको जीवनकथा समेटिएको पुस्तक ‘फूलको आँखामा’ अहिले उनको सार्वजनिक जीवनसँग जोडिएको एउटा गम्भीर प्रश्नको आधार बनेको छ—आत्मकथामा बाबुआमा तिब्बतबाट आएको उल्लेख गर्ने डोल्माले नेपालमा वंशजका आधारमा नागरिकता कसरी प्राप्त गरिन?

लुम्बिनी विकास कोषको उपाध्यक्षमा नियुक्त भएपछि उनको नागरिकताबारे पुरानो विवाद फेरि चर्चामा आएको हो। विवादको केन्द्रमा उनको नागरिकता जारी हुँदाको अभिलेख, बाबुका रूपमा उल्लेख गरिएका व्यक्तिसँगको नाता र आफ्नै आत्मकथामा प्रस्तुत पारिवारिक पृष्ठभूमि छन्। यी विषयको आधिकारिक निरूपण भएको छैन। सार्वजनिक पदमा नियुक्त व्यक्तिको नागरिकताको वैधताबारे प्रश्न उठेपछि त्यसको जवाफ अभिलेख र निष्पक्ष छानबिनबाट आउनु आवश्यक छ।

सन् २०११ मा प्रकाशित ‘फूलको आँखामा’ मा डोल्माले आफू काठमाडौँको उत्तरपूर्वी बस्ती बौद्धमा जन्मिएको उल्लेख गरेकी छिन्। पुस्तक पहिले फ्रान्सेली भाषामा लेखिएको र पछि नेपालीमा अनुवाद गरिएको थियो। त्यसमा उनका बाबुआमा सन् १९५० को दशकको मध्यतिर चीनको स्वसासित क्षेत्र तिब्बतको आफ्नो थातथलो छाडेर आएको प्रसंग उल्लेख छ।

पुस्तकमा उनीहरू तिब्बतको खाम क्षेत्रका फरक–फरक गाउँका भएको, त्यहाँको राजनीतिक परिस्थितिका कारण आफन्तसहित पूर्वतर्फबाट निस्किएको र पहिले भारत पुगेको वर्णन गरिएको छ। त्यहीँ उनका बाबुआमाको भेट भएको पुस्तकमा उल्लेख छ।

यही आत्मकथात्मक विवरण र नागरिकतामा उल्लेख भएको वंशजको आधारबीचको सम्बन्ध अहिले विवादको मुख्य विषय बनेको छ। बाबुआमा तिब्बतबाट आएको उल्लेख गरेको मान्छेले नेपालमा वंशजको नागरिक्ता कसरी प्राप्त गरिन भन्ने प्रश्न आम नेपालीले गरिरहेका छन्।

२०४६ सालमा वंशजका आधारमा नागरिकता
विवरणअनुसार डोल्माले साबिक चपली भद्रकाली गाविस–६ का कान्छाबहादुर लामाका कान्छाबहादुर लामालाई बाबु उल्लेख गरेर २०४६ जेठ १८ गते वंशजका आधारमा नेपाली नागरिकता लिएकी थिइन्। ‘छोइङ डोल्मा मुक्तान लामा’ नाममा जारी भएको उक्त नागरिकताको नम्बर ३१४ हो। उनले २०६६ कात्तिक २४ गते त्यसको प्रतिलिपिसमेत लिएकी थिइन्।

अझ गम्भिर विषय भनेको, नागरिकतामा बाबुका रूपमा उल्लेख भएका कान्छाबहादुर लामाका छोरा प्रमानसिंह लामा (मगईं) ले भने डोल्मासँग आफ्नो नाता सम्बन्ध नरहेको दाबी गरेका थिए। यही दाबीले नागरिकता जारी गर्दाको प्रक्रिया र आधारमाथि प्रश्न उठाएको थियो।

प्रमानसिंहले २०७६ पुसमा जिल्ला प्रहरी परिसर काठमाडौंमा दिएको निवेदनमा आफ्ना बाबु कान्छाबहादुर लामाको २०३९ सालमै निधन भएको उल्लेख गरेका थिए। त्यसपछि २०४६ सालमा डोल्माले कान्छाबहादुरको नामबाट नागरिकता लिएको भन्ने सुन्दा आफूलाई आश्चर्य लागेको भन्दै उनले कसरी र कुन आधारमा नागरिकता जारी भयो भन्नेबारे छानबिन गर्न माग गरेका थिए।

नागरिकतामा उल्लेखित पारिवारिक सम्बन्धबारे प्रत्यक्ष दाबी गर्दै परेको उजुरीले छानबिन गर्नुपर्ने प्रश्न उठाएको थियो। त्यसको निरूपणका लागि नागरिकता जारी गर्दाको मूल अभिलेख, सिफारिस, सनाखत, नाता पुष्टि गर्ने कागजात र सम्बन्धित व्यक्तिहरूको बयान महत्वपूर्ण हुन सक्छन्।

प्रहरीसम्म पुगेको उजुरी, त्यसपछि के भयो?
प्रमानसिंहको निवेदनपछि काठमाडौं प्रहरी परिसरका तत्कालीन प्रहरी निरीक्षक यमलाल बन्जाडेले अनुसन्धानका क्रममा आवश्यक कागजात माग गर्दै जिल्ला प्रशासन कार्यालय काठमाडौंलाई पत्र लेखेका थिए। जिल्ला प्रशासन कार्यालयले २०७६ पुस १३ गते नागरिकता जारी गर्दाको अभिलेख रजिस्टरको प्रतिलिपि पठाएको विभिन्न स्रोतहरुबाट खुल्छ। तर त्यसपछि अनुसन्धान अघि बढेको देखिँदैन।

काठमाडौं प्रहरीमा त्यसबेला काम गरेका एक पूर्वअधिकारीले माथिल्लो तहबाट छानबिन अघि नबढाउन आदेश आएको दाबी गरेका छन्। कसले, कहिले र कुन आधारमा अनुसन्धान रोक्न आदेश दिएको थियो भन्ने विषय भने खुलेको छैन।

त्यसैले यहाँ दुईवटा प्रश्न छन्। पहिलो, नागरिकता जारी गर्दाको अभिलेखले के देखाउँछ? दोस्रो, उजुरी परेपछि प्रशासनबाट कागजातसमेत प्राप्त भएको अवस्थामा अनुसन्धान किन निष्कर्षमा पुगेन? यी प्रश्नको जवाफ अनुमान वा राजनीतिक आरोपबाट होइन, प्रहरी र जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा रहेका अभिलेख, अनुसन्धानको फाइल र सम्बन्धित अधिकारीको जवाफबाट आउनुपर्छ।

आत्मकथाले उठाएको प्रश्न र कानुनी निष्कर्षबीचको दूरी
वरिष्ठ अधिवक्ता दिनेश त्रिपाठीले डोल्माको आत्मकथामा बाबुआमा तिब्बतबाट आएको उल्लेख भएको अवस्थामा वंशजका आधारमा नागरिकता प्राप्त गरेको विषय स्पष्ट हुनुपर्ने बताएका छन्। सार्वजनिक पदमा नियुक्त व्यक्तिको योग्यता र नागरिकताको वैधताबारे उठेका प्रश्नलाई बेवास्ता गर्न नहुने उनको तर्क छ।

सरकारी निकायको जवाफ किन महत्वपूर्ण छ?
काठमाडौं प्रहरी परिसरका प्रमुख एसएसपी दिलीप घिमिरेले डोल्माको विषयमा हालसम्म जाहेरी फेला नपरेको बताएका छन्। काठमाडौंका सीडीओ ईश्वरराज पौडेलले पनि सञ्चारमाध्यममा आएका विवरणकै आधारमा अनुसन्धान सुरु गर्ने अवस्था नरहेको बताएका छन्।

यी भनाइले अहिलेको प्रशासनिक अवस्थाबारे केही संकेत गर्छन्। तर २०७६ सालमा निवेदन परेको, जिल्ला प्रशासन कार्यालयबाट अभिलेख मागिएको र त्यसपछि अनुसन्धान अघि नबढेको विवरणसँगै हेर्दा पुरानो उजुरीको अवस्था स्पष्ट पार्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।

पुरानो निवेदन दर्ता भएको थियो कि थिएन, त्यसमा कुन–कुन काम भए, अनुसन्धान रोकिएको हो वा कुनै निष्कर्षमा पुगेको थियो, फाइल कहाँ छ र निर्णय भएको भए त्यसको आधार के थियो—यी सबै प्रश्नको जवाफ सम्बन्धित निकायले दिन सक्छन्।

यदि अभिलेख र कानुनी आधारले नागरिकता विधिसम्मत रहेको देखाउँछन् भने त्यसलाई स्पष्ट रूपमा सार्वजनिक गर्न सकिन्छ। यदि प्रक्रियामा कैफियत देखिन्छ भने कानुनअनुसार थप छानबिन र निर्णय हुनुपर्छ। दुवै अवस्थामा अस्पष्टता कायम राख्नुले विवादलाई थप लम्ब्याउँछ।

सार्वजनिक पदसँग जोडिएको जवाफदेहिता
आनी छोइङ डोल्मा गायिका र बौद्ध भिक्षुणीका रूपमा परिचित छिन्। उनको सांगीतिक योगदान, सामाजिक प्रतिष्ठा वा व्यक्तिगत लोकप्रियता एउटा विषय हो, सार्वजनिक पदमा नियुक्त व्यक्तिको कानुनी योग्यता अर्को विषय हो।

लुम्बिनी विकास कोषको उपाध्यक्षमा नियुक्त भएपछि नागरिकताको प्रश्न व्यक्तिगत विवादमा सीमित रहेन। नियुक्त गर्ने सरकार र नागरिकता जारी गर्ने तथा अभिलेख राख्ने निकायको जवाफदेहितासँग पनि यो जोडिएको छ।

डोल्माले सार्वजनिक भिडियो सन्देशमा आफूलाई अनावश्यक आरोप लगाएर बदनाम गर्न खोजिएको बताएकी छिन्। उनले आफू देशप्रति इमानदार रहेको र नेपालमै बसेर साधना तथा सेवा गर्न चाहेको अभिव्यक्ति दिएकी छिन्। तर नागरिकतासम्बन्धी मुख्य प्रश्नमा उनको विस्तृत स्पष्टीकरण भिडियोमा छैन।

उनको पक्षबाट नागरिकता प्राप्त गर्दाको कानुनी आधार, बाबुका रूपमा उल्लेख गरिएका व्यक्तिसँगको सम्बन्ध र आत्मकथामा वर्णित पारिवारिक इतिहासबीचको सम्बन्ध स्पष्ट पारिए विवादको निरूपणमा सहयोग पुग्न सक्छ। त्यसैगरी सरकारी निकायले पनि अभिलेखका आधारमा आफ्नो निष्कर्ष सार्वजनिक गर्न सक्छन्।

प्रश्नको जवाफ आरोपले होइन, अभिलेखले दिनुपर्छ
‘फूलको आँखामा’ मा वर्णित पारिवारिक इतिहास र २०४६ सालमा वंशजका आधारमा जारी भएको नागरिकताबीचको सम्बन्ध अहिलेको विवादको केन्द्र हो। २०७६ सालमा परेको उजुरी र त्यसपछि रोकिएको भनिएको अनुसन्धानले यो प्रश्न नयाँ नभएको पनि देखाउँछ।

तर सार्वजनिक रूपमा उठेका प्रश्नलाई अन्तिम फैसला मान्नु उचित हुँदैन। न त लोकप्रिय व्यक्तित्व भएकै कारण प्रश्नबाट उन्मुक्ति दिन मिल्छ। नागरिकताको वैधता प्रमाणित गर्ने वा त्यसमा कैफियत देखाउने आधार सम्बन्धित कानुन र सरकारी अभिलेख नै हुन्।

त्यसैले अबको मुख्य प्रश्न आनी छोइङ डोल्मा दोषी हुन् कि निर्दोष भन्ने पूर्वनिर्णय गर्नु होइन। प्रश्न हो—उनलाई नागरिकता दिँदा कुन कानुनी आधार र प्रमाण प्रयोग भएको थियो, बाबुका रूपमा उल्लेखित कान्छाबहादुर लामासँगको सम्बन्ध कसरी पुष्टि गरिएको थियो, र २०७६ सालमा उठेको प्रश्नको अनुसन्धान किन निष्कर्षमा पुगेन?

यी प्रश्नको स्पष्ट, प्रमाणमा आधारित र पारदर्शी जवाफ आएपछि मात्रै ‘फूलको आँखामा’ वर्णित पारिवारिक इतिहास र नागरिकताको अभिलेखबीचको विवादबारे निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ।