काठमाडौँ– विचौलिया भनिएका इनम सापकोटाको शैक्षिक योग्यताबारे सार्वजनिक वृत्तमा चर्चा चुलिएका बेला सञ्चारकर्मी टीकाराम यात्रीले उनलाई असाधारण शैक्षिक उपलब्धि हासिल गरेका व्यक्तिका रूपमा चित्रित गरेका छन्। यात्रीका अनुसार सापकोटाले एमबीबीएस, एमडी र पीएचडी गरेका छन्। उनले आईईएलटीएस परीक्षामा ९ अंक ल्याएर विश्वप्रसिद्ध हार्वर्ड विश्वविद्यालयबाट विद्यावारिधिसमेत हासिल गरेका हुन्।

तर यात्रीले सार्वजनिक गरेको यो शैक्षिक परिचयलाई उपलब्ध सार्वजनिक अभिलेखले पुष्टि गर्दैनन्। नेपाल मेडिकल काउन्सिलको दर्ता विवरणमा सापकोटाको नाम चिकित्सकका रूपमा भेटिँदैन। उनका नाम जोडिएका अनुसन्धानपत्रले स्वास्थ्य तथा जैविक विज्ञानसँग सम्बन्धित अनुसन्धानमा संलग्नता देखाए पनि एमबीबीएस, एमडी वा पीएचडी उपाधि हासिल गरेको प्रमाण दिँदैनन्। हार्वर्ड विश्वविद्यालयबाट पीएचडी गरेको दाबीलाई पुष्टि गर्ने आधिकारिक प्रमाण पनि सार्वजनिक विवरणमा देखिएको छैन।

यसले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठाएको छ—इनाम सापकोटाको वास्तविक शैक्षिक पृष्ठभूमि के हो र उनलाई एमबीबीएस, एमडी तथा हार्वर्डबाट पीएचडी गरेका व्यक्ति भनेर चिनाउने आधार के हो? सञ्चारकर्मी यात्रीले सार्वजनिक गरेको भिडियोमा सापकोटाको शैक्षिक यात्रालाई असाधारण भन्दै उनको प्रशंसा गरेका छन्।

यात्रीका अनुसार सापकोटा विद्यालय तहदेखि नै तीक्ष्ण बुद्धिका थिए। उनले ललितपुरको लिटिल एन्जल्सबाट एसईई उत्तीर्ण गरे। प्लस टुमा पनि मेधावी रहे। त्यसपछि एमबीबीएसमा राम्रो नतिजा ल्याएर उत्तीर्ण भए। चिकित्सकीय अध्ययनप्रतिको रुचि त्यतिमै सीमित नराखी एमडी गरे र विश्वप्रसिद्ध हार्वर्ड विश्वविद्यालयबाट विद्यावारिधिसमेत हासिल गरे।

यात्रीले सापकोटाको परिचय र पहुँचबारे पनि उल्लेख गरेका छन्। उनका अनुसार सापकोटाले उच्च अधिकारीहरूसँग पहुँच बनाउन आफूलाई भारतीय दूतावासको गोप्य कर्मचारी वा चिकित्सकका रूपमा परिचय गराएका थिए। यात्रीले उनलाई चिकित्सक नै भएको तर छद्मभेषी परिचय प्रयोग गरेको बताएका छन्।

उनले सापकोटाको आर्थिक क्षमताबारे पनि उल्लेख गर्दै विश्वको जुनसुकै ठाउँमा गएर मासिक ५० लाख रुपैयाँसम्म खर्च गर्न सक्ने हैसियत भएको व्यक्ति भनेर चित्रित गरेका छन्। तर सार्वजनिक रूपमा कसैको शैक्षिक योग्यता र पेसागत परिचयबारे दाबी गरिनु र त्यसलाई आधिकारिक अभिलेखले पुष्टि गर्नु फरक विषय हुन्। सापकोटाको हकमा यात्रीले प्रस्तुत गरेको शैक्षिक विवरणलाई पुष्टि गर्ने प्रमाण सार्वजनिक रूपमा देखिएको छैन।

एमबीबीएस चिकित्सक भएको दाबीमा काउन्सिलको अभिलेख मौन
सापकोटा एमबीबीएस चिकित्सक भएको दाबीको परीक्षण गर्दा सबैभन्दा पहिले नेपाल मेडिकल काउन्सिलको सार्वजनिक दर्ता अभिलेख महत्वपूर्ण हुन्छ। नेपालमा आधुनिक चिकित्सा प्रणालीअन्तर्गत चिकित्सकीय अभ्यास गर्न नेपाल मेडिकल काउन्सिलमा दर्ता हुनुपर्ने कानुनी व्यवस्था छ। काउन्सिलको दर्ता चिकित्सकको पेसागत पहिचान र अभ्यासको वैधानिकतासँग जोडिएको विषय हो।

तर उपलब्ध सार्वजनिक दर्ता विवरणमा इनाम सापकोटाको नाम चिकित्सकका रूपमा भेटिँदैन। यसले उनी एमबीबीएस चिकित्सक हुन् भन्ने दाबीलाई पुष्टि गर्दैन। उनले अध्ययन पूरा गरे पनि नेपालमा चिकित्सकीय अभ्यासका लागि दर्ता नगराएको हुन सक्छ। तर उनले भारतमा एमबीबीएस गरेर अमेरिकामा एमडी अध्ययन गरेको दाबी गरिएको अवस्थामा त्यससँग सम्बन्धित शैक्षिक तथा व्यावसायिक अभिलेख अपेक्षित हुन्छन्।

यस विषयमा नेपाल मेडिकल काउन्सिलका एक अधिकारीले भारतबाट एमबीबीएस गरी अमेरिकामा एमडी अध्ययन गर्न गएको व्यक्तिको हकमा नेपाल मेडिकल काउन्सिलको दर्ता अभिलेख र अध्ययन अनुमतिसम्बन्धी प्रक्रिया महत्वपूर्ण हुने बताएका छन्। ती अधिकारीका अनुसार दर्ता नगरी एमडी अध्ययनको प्रक्रिया अघि बढाउने सम्भावना भारतका हकमा न्यून हुन्छ।

यसरी हेर्दा सापकोटाको एमबीबीएस र एमडीसम्बन्धी दाबी पुष्टि गर्न उनले कुन विश्वविद्यालयबाट एमबीबीएस गरेका हुन्, कहिले उत्तीर्ण गरे, कुन संस्थामा एमडी अध्ययन गरे र कुन विषयमा विशेषज्ञता हासिल गरे भन्ने विवरण आवश्यक देखिन्छ। तर यात्रीले सार्वजनिक गरेको विवरणमा यी आधारभूत शैक्षिक विवरण खुलाइएको छैन।

अनुसन्धानपत्रमा नाम छ, तर एमबीबीएसको प्रमाण होइन
सफ्टवेयर इन्जिनियर सुमन लम्सालले सापकोटाको शैक्षिक पृष्ठभूमिबारे खोजी गर्दा उनका नाम जोडिएका केही अनुसन्धानपत्र सार्वजनिक अभिलेखमा भेटिएका छन्। ती अनुसन्धानपत्रले सापकोटा स्वास्थ्य तथा जैविक विज्ञानसँग सम्बन्धित अध्ययन वा अनुसन्धानमा संलग्न रहेको संकेत गर्छन्। तर अनुसन्धानपत्रमा नाम हुनु र एमबीबीएस चिकित्सक हुनु एउटै कुरा होइन।

दिल्लीमा प्रकाशित एउटा अनुसन्धानपत्रमा सापकोटाको नाम तेस्रो लेखकका रूपमा उल्लेख छ। उक्त अनुसन्धानपत्रमा उनलाई ‘WHO Scholar’ भनेर चिनाइएको छ। तर अनुसन्धानपत्रसँग जोडिएको संस्थागत सम्बन्ध भारतको हरियाणास्थित ‘Faculty of Science, Jagannath University’ सँग देखिन्छ।

उक्त संकायको शैक्षिक प्रकृति हेर्दा विज्ञान तथा प्यारामेडिकल क्षेत्रसँग सम्बन्धित अध्ययन र अनुसन्धानको पृष्ठभूमि देखिन्छ। यो विवरणले सापकोटा स्वास्थ्यसम्बन्धी अनुसन्धानमा संलग्न रहेको संकेत गर्न सक्छ। तर यसले उनी एमबीबीएस उत्तीर्ण चिकित्सक हुन् भन्ने प्रमाणित गर्दैन।

त्यस्तै, जर्मनीको ‘Faculty of Biological Sciences at Friedrich Schiller University Jena’ सँग सम्बन्धित अर्को अनुसन्धानपत्रमा पनि सापकोटाको नाम भेटिएको लम्सालले उल्लेख गरेका छन्। उक्त संकाय जैविक विज्ञान तथा माइक्रोबायोलोजीसम्बन्धी अनुसन्धानमा केन्द्रित छ। यो चिकित्सक उत्पादन गर्ने मेडिकल स्कुल वा एमबीबीएस अध्ययन गराउने संकाय होइन।

यी अनुसन्धानपत्रले सापकोटाको स्वास्थ्य तथा जैविक विज्ञानसम्बन्धी अनुसन्धानमा संलग्नता देखाउन सक्छन्। तर अनुसन्धानमा संलग्न हुनु, कुनै विश्वविद्यालय वा अनुसन्धान संस्थासँग आबद्ध हुनु र चिकित्सकको औपचारिक उपाधि हासिल गर्नु फरक कुरा हुन्।

स्वास्थ्यसम्बन्धी विषयमा अनुसन्धान गर्ने सबै व्यक्ति एमबीबीएस चिकित्सक हुँदैनन्। जैविक विज्ञान, माइक्रोबायोलोजी, जनस्वास्थ्य तथा अन्य स्वास्थ्यसम्बन्धी विषयमा अध्ययन गरेका व्यक्तिले पनि अनुसन्धानपत्र प्रकाशित गर्न सक्छन्। त्यसैले अनुसन्धानपत्रमा नाम देखिएकै आधारमा एमबीबीएस, एमडी वा पीएचडीको उपाधि पुष्टि भएको मान्न सकिँदैन।

हार्वर्डबाट पीएचडी गरेको दाबीको आधिकारिक आधार कहाँ छ?
यात्रीले सापकोटाले विश्वप्रसिद्ध हार्वर्ड विश्वविद्यालयबाट विद्यावारिधि गरेको बताएका छन्। यो दाबी उनको शैक्षिक परिचयको सबैभन्दा महत्वपूर्ण हिस्सामध्ये एक हो। तर हार्वर्ड विश्वविद्यालयबाट पीएचडी हासिल गरेको पुष्टि गर्ने आधिकारिक प्रमाण सार्वजनिक विवरणमा भेटिएको छैन।

लम्सालका अनुसार हार्वर्ड मेडिकल स्कुलको सार्वजनिक डाइरेक्टरीमा समेत सापकोटाको नाम खोजिएको थियो। तर उपलब्ध खोजमा इनाम सापकोटा नाम भेटिएन। सापकोटाका रूपमा चिनिने मिल्दो शैक्षिक परिचय पनि फेला परेन।

यद्यपि हार्वर्डका सबै विद्यार्थी, अनुसन्धानकर्ता तथा पूर्वविद्यार्थी सार्वजनिक डाइरेक्टरीमा समेटिएका हुन्छन् भन्ने छैन। त्यसैले डाइरेक्टरीमा नाम नहुनुलाई मात्रै उनले हार्वर्डमा अध्ययन नगरेको निर्णायक प्रमाण मान्न सकिँदैन।

तर हार्वर्डबाट पीएचडी गरेको दाबी गर्ने व्यक्तिको हकमा विश्वविद्यालयको आधिकारिक प्रमाणपत्र, शोधप्रबन्ध, सम्बन्धित विभागको अभिलेख वा विश्वविद्यालयबाट पुष्टि हुने अन्य विवरण अपेक्षित हुन्छ। कुन विषयमा पीएचडी गरिएको हो, कुन वर्ष उपाधि हासिल गरिएको हो र कुन विभाग वा अनुसन्धान समूहसँग सम्बन्ध थियो भन्ने विवरणसमेत सार्वजनिक हुन सकेको छैन।

यात्रीले सापकोटाको शैक्षिक यात्राबारे विस्तृत विवरण प्रस्तुत गरे पनि एमबीबीएस, एमडी र पीएचडीका विश्वविद्यालय, अध्ययन अवधि तथा उपाधि प्राप्त गरेको वर्ष खुलाएका छैनन्। यसले उनको दाबीको स्वतन्त्र पुष्टि गर्ने आधार थप कमजोर बनाएको छ।

आईईएलटीएसमा ९ अंक र हार्वर्डको सम्बन्ध
यात्रीले सापकोटाले आईईएलटीएस परीक्षामा ९ अंक ल्याएको पनि बताएका छन्। आईईएलटीएसमा ९ उच्चतम ब्यान्ड स्कोर हो। तर यो परीक्षाको नतिजा मात्रले कुनै विश्वविद्यालयबाट उपाधि हासिल गरेको प्रमाणित गर्दैन।

हार्वर्डमा अध्ययनका लागि भाषा दक्षता, शैक्षिक योग्यता र सम्बन्धित कार्यक्रमका प्रवेश मापदण्ड पूरा गर्नुपर्ने हुन्छ। आईईएलटीएसमा उच्च अंक ल्याउनु भाषा दक्षताको प्रमाण हुन सक्छ, तर त्यसले हार्वर्डमा भर्ना भएको वा त्यहाँबाट पीएचडी पूरा गरेको पुष्टि गर्दैन।

त्यसैले सापकोटाले आईईएलटीएसमा ९ अंक ल्याएको दाबी र हार्वर्डबाट पीएचडी गरेको दाबीलाई छुट्टाछुट्टै प्रमाणबाट पुष्टि गर्नुपर्ने हुन्छ। एउटा दाबीलाई अर्कोको प्रमाणका रूपमा प्रस्तुत गर्न मिल्दैन।

शैक्षिक परिचय र आर्थिक हैसियतबारे पनि प्रश्न
यात्रीले सापकोटाको आर्थिक क्षमताबारे पनि उल्लेख गरेका छन्। उनले विश्वको जुनसुकै ठाउँमा गएर मासिक ५० लाख रुपैयाँ खर्च गर्न सक्ने हैसियत राख्ने व्यक्ति भएको यात्रीको भनाइ छ। तर यस्तो आर्थिक हैसियतको आधार के हो भन्ने विवरण सार्वजनिक गरिएको छैन। उनको सम्पत्ति, आम्दानीको स्रोत, व्यवसाय वा आर्थिक कारोबारसम्बन्धी कुनै आधिकारिक विवरण प्रस्तुत नगरी खर्च गर्ने क्षमताबारे गरिएको व्याख्यालाई स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि गर्न सकिँदैन।

सापकोटाको शैक्षिक योग्यतासँगै उनको पेसागत परिचय र आर्थिक हैसियतबारे गरिएका दाबीलाई पनि प्रमाणका आधारमा परीक्षण गर्नुपर्ने देखिन्छ। विशेषगरी उच्च अधिकारीहरूसँग पहुँच बनाउन भारतीय दूतावासको गोप्य कर्मचारी वा चिकित्सकका रूपमा परिचय गराएको भन्ने यात्रीको विवरण आफैंमा गम्भीर विषय हो। तर त्यसको पुष्टि गर्ने छुट्टै प्रमाण पनि आवश्यक हुन्छ।

दाबी गर्नेले प्रमाण सार्वजनिक गर्नुपर्ने प्रश्न
उपलब्ध सार्वजनिक विवरणलाई एकसाथ हेर्दा इनाम सापकोटाको नाम केही स्वास्थ्य तथा जैविक विज्ञानसम्बन्धी अनुसन्धानपत्रमा भेटिन्छ। तर ती अनुसन्धानपत्रले उनी एमबीबीएस चिकित्सक भएको पुष्टि गर्दैनन्। नेपाल मेडिकल काउन्सिलको सार्वजनिक दर्ता विवरणमा उनको नाम चिकित्सकका रूपमा फेला परेको छैन। हार्वर्ड विश्वविद्यालयबाट पीएचडी गरेको दाबीलाई पुष्टि गर्ने आधिकारिक प्रमाण पनि सार्वजनिक रूपमा देखिएको छैन।

यसको अर्थ सापकोटाले एमबीबीएस, एमडी वा पीएचडी अध्ययन नै गरेका छैनन् भन्ने अन्तिम निष्कर्ष होइन। उपलब्ध प्रमाणले ती उपाधि पुष्टि गर्न नसकेको मात्र हो। त्यसैले उनको वास्तविक शैक्षिक पृष्ठभूमि स्पष्ट पार्न सम्बन्धित विश्वविद्यालयका प्रमाणपत्र, उपाधि प्राप्त गरेको वर्ष, शोधप्रबन्ध तथा पेसागत दर्ताको विवरण सार्वजनिक हुनु आवश्यक छ।

सञ्चारकर्मी यात्रीले सार्वजनिक रूपमा सापकोटाको शैक्षिक योग्यताबारे विस्तृत दाबी गरेका छन्। ती दाबीको आधार के हो भन्ने खुलाउनु उनको व्याख्याको विश्वसनीयताका लागि पनि महत्वपूर्ण हुन्छ। सापकोटाले स्वयं पनि आफूले अध्ययन गरेका विश्वविद्यालय, हासिल गरेका उपाधि र पेसागत दर्ताको प्रमाण सार्वजनिक गरेर उठेका प्रश्नको जवाफ दिन सक्छन्।

अहिलेसम्म सार्वजनिक भएका विवरणले भने यात्रीले प्रस्तुत गरेजस्तो एमबीबीएस, एमडी र हार्वर्डबाट पीएचडी हासिल गरेको शैक्षिक परिचय पुष्टि गर्दैनन्। दाबी असाधारण छ, तर त्यसलाई पुष्टि गर्ने आधिकारिक प्रमाण सार्वजनिक अभिलेखमा देखिएको छैन।