नेपालगञ्ज— नेपाली जनताले भगवानको दर्जा दिएका नेत्ररोग विशेषज्ञ डा. सन्दुक रुईतको नाम जोडिएको एउटा विवादले उनको सार्वजनिक छविमाथि मात्रै होइन, स्वास्थ्य क्षेत्रमा हुने अन्तर्राष्ट्रिय अनुदान र संस्थागत साझेदारीको पारदर्शितामाथि समेत गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।

जनता टाईम्समा प्रकाशित समाचार अनुसार नेपालगञ्जस्थित फत्तेबाल आँखा अस्पतालले आफ्नै स्रोतबाट १ करोड ५ लाख रुपैयाँ खर्च गरेर स्थापना गर्न खोजेको रेटिना ल्याबका लागि आउनुपर्ने करोडौँ मूल्यका उपकरण काठमाडौंको निजी अस्पतालमा पुगेको आरोप सार्वजनिक भएको छ। विवादको केन्द्रमा छ—फत्तेबाल आँखा अस्पताल, अष्ट्रेलियाको फ्रेड होलोज फाउन्डेसन, तिलगंगा आँखा प्रतिष्ठान र काठमाडौंको बालुवाटारस्थित आई केयर प्रालि।

फत्तेबालले रेटिना ल्याब स्थापना गर्ने उद्देश्यले आफ्नै तर्फबाट १ करोड ५ लाख रुपैयाँ खर्च गरिसकेको थियो। बाँकी आवश्यक उपकरण अष्ट्रेलियाको फ्रेड होलोज फाउन्डेसनले करोडौँ रुपैयाँ मूल्य बराबरको अनुदानस्वरूप उपलब्ध गराउने समझदारी भएको अस्पताल पक्षको भनाइ छ। परियोजना अघि बढाउन फ्रेड होलोजसँगको साझेदारी र समन्वयमा तिलगंगा आँखा प्रतिष्ठानको भूमिका जोडिएको थियो।

अस्पतालले आफ्नो लगानी गरिसकेपछि अनुदानबाट आउने उपकरणको प्रतीक्षा गर्‍यो। तर, फत्तेबाल पक्षको दाबीअनुसार फ्रेड होलोजबाट पठाइएका उपकरण उसले प्राप्त गरेन। ती उपकरण नेपालगञ्जस्थित अस्पतालमा पुग्नुपर्नेमा काठमाडौंको बालुवाटारस्थित आई केयर प्रालिमा पुर्‍याएर प्रयोग गर्न थालियो।

यहीँबाट प्रश्न उठ्छ—फत्तेबालको लगानीमा अघि बढाइएको परियोजनाका लागि आएको अनुदानका उपकरण निजी अस्पतालमा कसरी पुगे?

फत्तेबालको लगानी, उपकरण अर्कैको प्रयोगमा
फत्तेबालले रेटिना ल्याब स्थापना गर्ने योजनासहित १ करोड ५ लाख रुपैयाँ खर्च गरेको थियो। अस्पतालको उद्देश्य आफ्नै संस्थामा आधुनिक रेटिना उपचार सेवा विस्तार गर्नु थियो। त्यसका लागि आवश्यक उपकरण फ्रेड होलोज फाउन्डेसनले उपलब्ध गराउने समझदारी बनेको थियो।

तर अस्पताल पक्षका अनुसार उपकरण हस्तान्तरणको चरणमा अपेक्षित प्रक्रिया पूरा भएन। अनुदानमा प्राप्त उपकरण फत्तेबाललाई उपलब्ध गराउनुको सट्टा आई केयर प्रालिमा पुर्‍याइयो। फत्तेबालको दाबीअनुसार ती उपकरण तीन वर्षभन्दा बढी समयदेखि त्यहीँ प्रयोग भइरहेका छन्।

यदि उपकरण फत्तेबालकै परियोजनाका लागि उपलब्ध गराइएको हो भने त्यसलाई अर्को संस्थामा पुर्‍याउने निर्णय कसले गर्‍यो? त्यसका लागि फत्तेबालको सहमति लिइएको थियो कि थिएन? अनुदान दिने संस्थालाई उपकरणको अन्तिम प्रयोगस्थलबारे के जानकारी दिइएको थियो? यी प्रश्नको जवाफ सार्वजनिक हुन सकेको छैन।

विवाद उपकरण कहाँ प्रयोग भइरहेको छ भन्नेमा मात्र सीमित छैन। फत्तेबालले आफ्नो स्रोतबाट गरेको १ करोड ५ लाख रुपैयाँको लगानीको उद्देश्य नै अधुरो बनेको छ। उपकरण नआएपछि रेटिना ल्याब स्थापना गर्ने अस्पतालको योजना प्रभावित भएको छ। आफ्नै लगानीबाट पूर्वाधार तयार पार्ने प्रक्रियामा अघि बढेको अस्पतालले अपेक्षित सेवा सञ्चालन गर्न नपाएको उसको भनाइ छ।

आई केयरमा उपकरण, रुईतको नाम जोडिएको प्रश्न
विवादित उपकरण पुगेको भनिएको आई केयर प्रालि काठमाडौंको बालुवाटारस्थित निजी अस्पताल हो। सार्वजनिक विवरणअनुसार यो संस्था डा. सन्दुक रुईतसहितको समूहको स्वामित्वमा स्थापना भएको हो।

यही कारण उपकरण हस्तान्तरणको विषयमा डा. रुईतको नाम जोडिएर प्रश्न उठेको छ। फत्तेबालको आरोप सही हो भने एउटा संस्थाको परियोजनाका लागि उपलब्ध गराइएको अनुदानका उपकरण अर्को निजी संस्थामा प्रयोग हुनु सामान्य प्रशासनिक निर्णय मात्र हुन सक्दैन। त्यसको निर्णय प्रक्रिया, अधिकार र औचित्य स्पष्ट हुनुपर्छ।

उपकरणको स्वामित्व कसको थियो, अनुदान सम्झौतामा अन्तिम प्रयोगकर्ता कुन संस्था तोकिएको थियो, हस्तान्तरणसम्बन्धी निर्णय कसले गरेको थियो र त्यसमा कसको भूमिका थियो भन्ने कुरा कागजातबाट पुष्टि हुन आवश्यक छ।

दबाब र प्रहरीमार्फत त्रास देखाएको आरोप
फत्तेबाल पक्षले आफ्नो लगानीको हिसाब र अनुदानबाट प्राप्त उपकरणको विवरण माग्नु स्वाभाविक भएको बताएको छ। तर उपकरणबारे प्रश्न उठाउँदा दबाब सिर्जना गर्ने र प्रहरीमार्फत त्रास देखाउने प्रयास भएको अस्पताल पक्षको आरोप छ।

यदि आफ्नो परियोजनाका लागि आएको उपकरणको विवरण मागेकै कारण कुनै संस्थामाथि दबाब सिर्जना गरिएको हो भने त्यो थप गम्भीर विषय हो। अनुदानको उद्देश्य, उपकरणको स्वामित्व र प्रयोगसम्बन्धी विवादलाई संस्थागत संवाद तथा कानुनी प्रक्रियाबाट समाधान गर्नुपर्नेमा प्रहरीको प्रभाव वा त्रास प्रयोग भएको हो भने त्यसको पनि निष्पक्ष छानबिन हुनुपर्छ।

अब जवाफ दिनुपर्ने प्रश्नहरू
फत्तेबालले १ करोड ५ लाख रुपैयाँ खर्च गरेको रेटिना ल्याबका उपकरण कहाँ गए? फ्रेड होलोज फाउन्डेसनले पठाएका भनिएका उपकरण कुन संस्थाका लागि उपलब्ध गराइएका थिए? ती उपकरण आई केयर प्रालिमा पुर्‍याउने निर्णय कसले गर्‍यो? तिलगंगा आँखा प्रतिष्ठानले समन्वयका क्रममा के भूमिका निर्वाह गर्‍यो? उपकरणको स्वामित्व र प्रयोगबारे फ्रेड होलोजलाई जानकारी दिइएको थियो कि थिएन? र फत्तेबालले आफ्नो लगानीअनुसार सेवा सञ्चालन गर्न किन पाएन?

यी प्रश्नको जवाफ फत्तेबाल, तिलगंगा, आई केयर र फ्रेड होलोजबीच भएका सम्झौता, पत्राचार, उपकरण हस्तान्तरणका कागजात तथा आर्थिक अभिलेखबाट खुल्न सक्छ। डा. सन्दुक रुईतको नाम र प्रतिष्ठा नेपाली समाजमा अत्यन्त सम्मानका साथ लिइन्छ। तर सार्वजनिक प्रतिष्ठा कुनै पनि व्यक्ति वा संस्थालाई जवाफदेहिताबाट उन्मुक्ति दिने आधार बन्न सक्दैन।

फत्तेबालको १ करोड ५ लाख रुपैयाँको लगानी र फ्रेड होलोजबाट आएको भनिएको करोडौँ मूल्यका उपकरणको वास्तविक कथा सार्वजनिक हुनु आवश्यक छ। यो केवल दुई आँखा अस्पतालबीचको विवाद होइन, अन्तर्राष्ट्रिय अनुदानको पारदर्शिता, संस्थागत जवाफदेहिता र सार्वजनिक विश्वाससँग जोडिएको प्रश्न हो।