काठमाडौँ— नेपाली समाजमा वैवाहिक सम्बन्ध टुट्ने क्रम बढ्दो देखिएको छ। आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा देशभर २४ हजार ५२२ वटा सम्बन्धविच्छेद दर्ता भएका छन्। यो तथ्यांकलाई दैनिक औसतमा गणना गर्दा दिनमा करिब ६७ वटा वैवाहिक सम्बन्ध कानुनी रूपमा अन्त्य भएका छन्। अर्थात्, औसतमा हरेक २१ मिनेटमा एउटा सम्बन्धविच्छेद दर्ता भएको देखिन्छ।

राष्ट्रिय परिचयपत्र तथा पञ्जीकरण विभागको तथ्यांकअनुसार अघिल्लो आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा २३ हजार ३५५ वटा सम्बन्धविच्छेद दर्ता भएका थिए। एक वर्षमै यो संख्या १ हजार १६७ ले बढेको छ। प्रतिशतका हिसाबले यो वृद्धि करिब ५ प्रतिशत हो।

यी तथ्यांकले नेपाली समाजमा वैवाहिक सम्बन्धको स्थायित्व, पारिवारिक संरचना र बदलिँदो सामाजिक व्यवहारबारे प्रश्न उठाउँछन्। तर सम्बन्धविच्छेदको संख्या बढ्नुको अर्थ सबै विवाह असफल भइरहेका छन् भन्ने होइन। हिंसा, अवहेलना, लामो समयको अलगाव वा अन्य कारणले सम्बन्ध कायम राख्न नसक्ने अवस्थामा कानुनी बाटो रोज्ने प्रवृत्ति बढेको संकेत पनि यसले गर्छ।

२१ बाट २४ हजार ५२२ सम्मको यात्रा
नेपालमा सम्बन्धविच्छेदको संख्या विगतसँग तुलना गर्दा परिवर्तनको गति अझ स्पष्ट हुन्छ। उपलब्ध तथ्यांकअनुसार २०४२ सालमा देशभर २१ वटा मात्रै सम्बन्धविच्छेद दर्ता भएका थिए। अहिले वार्षिक संख्या २४ हजारभन्दा माथि पुगेको छ।

पछिल्लो ११ वर्षमा मात्रै १ लाख ६ हजारभन्दा बढी सम्बन्धविच्छेद दर्ता भएको तथ्यांकले देखाउँछ। हालसम्म दर्ता भएका कुल सम्बन्धविच्छेदमध्ये ९६ प्रतिशतभन्दा बढी पछिल्लो ११ वर्षको अवधिमा भएको उल्लेख छ।

तर विगतमा सम्बन्धविच्छेद कम दर्ता हुनु र अहिले संख्या बढ्नुको कारण केवल वैवाहिक सम्बन्धमा समस्या बढ्नु मात्रै नहुन सक्छ। सामाजिक मान्यता, कानुनी पहुँच, महिलाको आर्थिक आत्मनिर्भरता र सम्बन्धविच्छेदप्रतिको सामाजिक दृष्टिकोणमा आएको परिवर्तनले पनि तथ्यांकलाई प्रभाव पार्न सक्छ।

पहिले पारिवारिक वा सामाजिक दबाबका कारण सम्बन्ध टिकाइराख्ने अवस्था हुन सक्थ्यो। अहिले सम्बन्धमा हिंसा, अपमान वा असह्य समस्या हुँदा अदालतसम्म पुग्ने निर्णय लिन सहज भएको हुन सक्छ। त्यसैले संख्या बढ्नुको अर्थ बुझ्न दर्ताको तथ्यांकसँगै त्यसको सामाजिक पृष्ठभूमि पनि केलाउन आवश्यक छ।

अदालतमा ४२ हजारभन्दा बढी मुद्दा
सम्बन्धविच्छेदको चाप दर्ता तथ्यांकमा मात्रै सीमित छैन। सर्वोच्च अदालतको वार्षिक प्रतिवेदन २०८१/८२ अनुसार त्यस वर्ष देशभरका अदालतमा सम्बन्धविच्छेदका ४२ हजार ७३९ मुद्दा लगतमा थिए।

तीमध्ये जिल्ला अदालतमा ४१ हजार ७९, उच्च अदालतमा १ हजार ५४१ र सर्वोच्च अदालतमा ११९ मुद्दा थिए। कुल लगतमध्ये ३३ हजार ५० मुद्दा फछ्र्यौट भए भने ९ हजार ६८९ मुद्दा बाँकी रहे।

अघिल्लो आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा अदालतमा सम्बन्धविच्छेदका ४० हजार ३२० मुद्दा लगतमा थिए। त्यसमध्ये ३१ हजार ७५२ मुद्दा फछ्र्यौट भएका थिए भने ८ हजार ५६८ मुद्दा बाँकी थिए। आर्थिक वर्ष २०७९/८० मा यस्तो मुद्दाको लगत ४० हजार १८३ र २०७८/७९ मा ३७ हजार ४३४ थियो।

यहाँ एउटा महत्वपूर्ण भिन्नता बुझ्नुपर्छ—अदालतमा लगतमा रहेका मुद्दाको संख्या र स्थानीय तहमा अन्तिम रूपमा दर्ता भएका सम्बन्धविच्छेदको संख्या एउटै होइन। अदालतको लगतमा अघिल्लो वर्षबाट सरेका, नयाँ दर्ता भएका र फैसला हुन बाँकी मुद्दासमेत पर्छन्। स्थानीय तहमा दर्ता हुने तथ्यांकमा भने कानुनी प्रक्रिया पूरा गरी अन्तिम रूपमा दर्ता भएका सम्बन्धविच्छेदका घटना गणना हुन्छन्।

त्यसैले अदालतमा ४२ हजार ७३९ मुद्दा लगतमा हुँदा स्थानीय तहमा दर्ता भएको सम्बन्धविच्छेदको संख्या २४ हजार ५२२ हुनु तथ्यांकबीचको विरोधाभास होइन। यी दुईले फरक कुरा मापन गर्छन्।

काठमाडौंमा सबैभन्दा धेरै मुद्दा
जिल्लागत विवरणमा काठमाडौं जिल्ला अदालतमा सम्बन्धविच्छेदका मुद्दा सबैभन्दा धेरै देखिएका छन्। आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा काठमाडौं जिल्ला अदालतमा मात्रै ४ हजार ५८९ वटा सम्बन्धविच्छेदका मुद्दा दर्ता भएका थिए।

मोरङ जिल्ला अदालतमा १ हजार ९८६ मुद्दा परेकोमा १ हजार ५८१ फछ्र्यौट भएका थिए। कर्णाली प्रदेशका १० जिल्लामा पछिल्लो पाँच वर्षमा सम्बन्धविच्छेदका ७ हजार ३०७ मुद्दा दर्ता भएकामा ५ हजार ९५८ मुद्दा टुंगिएका छन्।

यी तथ्यांकले सहरी क्षेत्रमा सम्बन्धविच्छेदका मुद्दाको चाप बढी देखाए पनि त्यसको कारण जनसंख्या, बसाइँसराइ, कानुनी सेवामा पहुँच वा वैवाहिक समस्या कुन पक्षले कति प्रभाव पारेको हो भन्ने छुट्टै अध्ययन आवश्यक हुन्छ। मुद्दाको संख्या मात्रैका आधारमा कुनै क्षेत्रको पारिवारिक सम्बन्ध अरू क्षेत्रभन्दा कमजोर छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।

वैदेशिक रोजगारी र लामो दूरीको वैवाहिक जीवन
सम्बन्धविच्छेदका पछाडि एउटै कारण हुँदैन। पारिवारिक परिस्थिति, आर्थिक अवस्था, विश्वास, व्यवहार र सम्बन्धमा हुने हिंसाले फरक–फरक भूमिका खेल्न सक्छन्। काठमाडौं जिल्ला अदालतका एक कर्मचारीका अनुसार सम्बन्धविच्छेदका धेरै मुद्दा वैदेशिक रोजगारीका कारण श्रीमान–श्रीमती लामो समय अलग बस्नुपर्ने अवस्थासँग जोडिएका छन्।

लामो समयको दूरीले उत्पन्न हुने अविश्वास, एक्लोपन र विवाहबाहिरको सम्बन्धले वैवाहिक जीवनमा असर पार्ने गरेको उनको भनाइ छ। प्रतिबद्धताको कमी, अत्यधिक मदिरा सेवन, आर्थिक समस्या, कम उमेरमा विवाह, एकअर्काप्रतिको अविश्वास, विवाहबाहिरको सम्बन्ध र घरेलु हिंसालाई पनि सम्बन्धविच्छेदका प्रमुख कारणका रूपमा औँल्याइएको छ।

प्रेम विवाहपछि उत्पन्न हुने अवास्तविक अपेक्षा र व्यवहारिक जीवनका चुनौतीबीचको दूरीले पनि कतिपय सम्बन्धमा तनाव बढाउन सक्छ। विवाहअघि बनेका अपेक्षा, आर्थिक जिम्मेवारी, परिवारको हस्तक्षेप र दैनिक व्यवहारमा सहमति नहुँदा समस्या गहिरिन सक्छ। तर यस्ता कारणको राष्ट्रिय स्तरमा कति हिस्सा छ भन्ने यकिन गर्न प्रतिनिधिमूलक अध्ययन आवश्यक छ।

महिलाको कानुनी पहुँच र सम्बन्धविच्छेदको निर्णय
सम्बन्धविच्छेदका मुद्दामा महिलाको अग्रसरता बढेको देखिनु सामाजिक परिवर्तनको एउटा पक्ष हो। २०७५ सालदेखि लागू भएको मुलुकी देवानी संहिता, २०७४ ले कानुनमा तोकिएका आधारमा महिला र पुरुष दुवैलाई सम्बन्धविच्छेदका लागि अदालत जाने अधिकार दिएको छ।

शिक्षा, कानुनी सचेतना र आर्थिक आत्मनिर्भरता बढेसँगै हिंसा वा अवहेलना सहेर बस्नुभन्दा कानुनी उपचार खोज्ने महिलाको संख्या बढेको हुन सक्ने विश्लेषण गरिन्छ। विशेषगरी घरेलु हिंसा वा निरन्तर अपमानको सामना गरिरहेका महिलाका लागि आर्थिक निर्भरता र सामाजिक दबाब सम्बन्ध अन्त्य गर्ने निर्णयका बाधक बन्न सक्छन्।

तर सम्बन्धविच्छेदको संख्या बढ्नुको सम्पूर्ण कारण महिलाको आत्मनिर्भरता वा कानुनी सचेतना नै हो भन्न मिल्दैन। त्यस्तै, सम्बन्धविच्छेदका मुद्दामा महिलाको संख्या बढी छ भन्ने दाबीलाई ठोस रूपमा स्थापित गर्न मुद्दा दायर गर्ने पक्षअनुसारको आधिकारिक तथ्यांक आवश्यक हुन्छ।

कानुनले सम्बन्धविच्छेद माग गर्न सकिने विभिन्न आधार तोकेको छ। उदाहरणका लागि, कानुनमा उल्लेखित सर्त पूरा भएमा मन्जुरीबिना तीन वर्ष वा सोभन्दा बढी समय अलग बस्नु, खान–लगाउन नदिनु वा घरबाट निकाल्नु, गम्भीर शारीरिक वा मानसिक यातना दिनु तथा विवाहबाहिर शारीरिक सम्बन्ध कायम हुनु सम्बन्धविच्छेदको आधार बन्न सक्छ। कुन आधार लागू हुन्छ भन्ने कुरा सम्बन्धित कानुनी व्यवस्था र मुद्दाका तथ्यमा निर्भर गर्छ।

युवा उमेरमै टुटिरहेका सम्बन्ध
सम्बन्धविच्छेद गर्नेमा २५ देखि ३४ वर्ष उमेर समूहको हिस्सा ठूलो रहेको विवरणले युवा दम्पतीको वैवाहिक जीवनमाथि पनि प्रश्न उठाउँछ। तर सम्बन्धविच्छेद युवा उमेरमा मात्रै सीमित छैन। पछिल्लो समय ज्येष्ठ नागरिकले समेत वैवाहिक सम्बन्ध अन्त्य गर्ने निर्णय लिएका छन्।

विवाहको सुरुवाती वर्षमा अपेक्षा र वास्तविकताबीचको अन्तर, आर्थिक जिम्मेवारी, सन्तान हुर्काउने दबाब, परिवारसँगको सम्बन्ध र आपसी संवादको कमीले तनाव उत्पन्न गर्न सक्छ। लामो समयदेखि कायम विवाद समाधान नहुँदा सम्बन्धविच्छेद अन्तिम विकल्प बन्न सक्छ। यद्यपि, यी सम्भावित कारण हुन, सबै दम्पतीको अनुभव एउटै हुँदैन।

ज्येष्ठ नागरिकले सम्बन्धविच्छेद गर्नुले पनि वैवाहिक सम्बन्धबारे समाजको दृष्टिकोण बदलिँदै गएको हुन सक्ने संकेत गर्छ। उमेर वा विवाहको अवधि जति भए पनि असह्य सम्बन्धमा बसिरहनुभन्दा अलग हुने निर्णय लिन सक्ने अवस्था केही व्यक्तिमा बढेको हुन सक्छ।

सम्बन्धविच्छेद बढ्नुको अर्थ के?
वर्षमा २४ हजार ५२२ सम्बन्धविच्छेद दर्ता हुनु केवल एउटा प्रशासनिक तथ्यांक होइन। यसले परिवार, वैवाहिक सम्बन्ध र कानुनी उपचारको पहुँचबारे गम्भीर प्रश्न उठाउँछ। तर यसको अर्थ बुझ्दा दुई पक्षलाई सँगसँगै हेर्नुपर्छ—सम्बन्धमा समस्या र सम्बन्ध अन्त्य गर्ने निर्णय लिन सक्ने सामाजिक तथा कानुनी अवस्था।

एकातिर, घरेलु हिंसा, आर्थिक तनाव, अविश्वास र लामो समयको अलगावले वैवाहिक सम्बन्ध कमजोर पार्न सक्छ। अर्कोतिर, कानुनी अधिकारबारे सचेतना बढ्दा हिंसा वा अपमान सहेर बस्न बाध्य व्यक्तिले न्याय खोज्न सक्छन्। त्यसैले सम्बन्धविच्छेदको संख्या मात्रलाई समाजको नैतिक पतन वा सबै विवाह असफल भएको प्रमाणका रूपमा व्याख्या गर्नु उचित हुँदैन।

बरु प्रश्न यो हो—वैवाहिक सम्बन्धमा समस्या गहिरिनुअघि संवाद, परामर्श र हिंसारहित समाधानका अवसर कति उपलब्ध छन? हिंसा वा दुव्र्यवहारमा परेका व्यक्तिले सुरक्षित रूपमा कानुनी उपचार पाउन सकेका छन् कि छैनन? र सम्बन्धविच्छेदपछि महिला, पुरुष तथा सन्तानले भोग्ने सामाजिक, आर्थिक र मानसिक चुनौतीलाई सम्बोधन गर्ने व्यवस्था कति प्रभावकारी छ?

हरेक २१ मिनेटमा एउटा सम्बन्धविच्छेद दर्ता भएको औसतले सम्बन्ध टुट्ने गति देखाउँछ। तर त्यसको पछाडि रहेका कारण, पीडा, निर्णय र सामाजिक परिवर्तन बुझ्न संख्या मात्र पर्याप्त छैन। ती सम्बन्ध किन टुटे, कानुनी बाटो किन रोजियो र परिवार तथा समाजले त्यसबाट के सिक्न सक्छ—यिनै प्रश्नको उत्तरले यो तथ्यांकको वास्तविक अर्थ स्पष्ट पार्न सक्छ।