काठमाडौँ– त्रिभुवन विश्वविद्यालयको स्नातकोत्तर तह (एमबीएस) प्रथम सेमेस्टरको परीक्षा सुरु हुनुअघि नै एउटा ह्वाट्सएप ग्रुपबाट प्रश्नपत्र आउट भयो। त्यो ग्रुपमा एक–दुई जना होइन, एक हजार २३ जना सदस्य आबद्ध थिए। केही मिनेटमै प्रश्नपत्र सयौँ मोबाइलमा पुग्यो र त्यही घटनाले विश्वविद्यालयको परीक्षा प्रणालीमाथि गम्भीर प्रश्न उठायो।

अहिले नेपाल प्रहरीको केन्द्रीय अनुसन्धान ब्यूरो (सीआईबी) ले यस घटनामा एक जनालाई पक्राउ गरेपछि प्रश्नपत्र कसरी बाहिरियो, कसले पठायो र परीक्षा सुरक्षामा कहाँ कमजोरी भयो भन्ने विषय अनुसन्धानको केन्द्रमा पुगेको छ।

सीआईबीका अनुसार त्रिभुवन विश्वविद्यालय, व्यवस्थापन संकायअन्तर्गत साउन ८ गते सञ्चालित एमबीएस प्रथम सेमेस्टरको ‘अर्गनाइजेसनल बिहेभियर’ विषयको प्रश्नपत्र परीक्षा अगावै ह्वाट्सएपमार्फत सार्वजनिक गरिएको थियो। प्रारम्भिक अनुसन्धानले प्रश्नपत्र ठूलो सदस्य संख्या भएको एउटा ह्वाट्सएप ग्रुपमा शेयर गरिएको देखाएको छ। त्यस समूहमा १ हजार २३ सदस्य आबद्ध रहेको खुलेपछि घटनाको संवेदनशीलता अझ बढेको छ।

यही घटनामा संलग्न रहेको आरोपमा सीआईबीले ३३ वर्षीय सन्दीप सिंहलाई पक्राउ गरेको छ। सिंह कैलालीको घोडाघोडी नगरपालिका–११ स्थायी घर भई हाल भक्तपुरको मध्यपुर थिमी नगरपालिका–१ मा बस्दै आएका छन्। उनलाई आइतबार नियन्त्रणमा लिएर थप अनुसन्धान अघि बढाइएको सीआईबीले जनाएको छ।

प्रहरीका अनुसार प्रश्नपत्र सार्वजनिक हुनु सामान्य सूचना चुहावट मात्र होइन, परीक्षा प्रणालीको गोपनीयतामाथिको प्रत्यक्ष हस्तक्षेप हो। अनुसन्धानका क्रममा प्रश्नपत्र ह्वाट्सएप ग्रुपमा कसरी पुग्यो, कसले पहिलो पटक अपलोड गर्‍यो, त्यसपछि कसरी अन्य सदस्यसम्म फैलियो र यसमा अन्य व्यक्तिको संलग्नता छ वा छैन भन्ने विषयमा डिजिटल प्रमाण संकलन भइरहेको छ।

सीआईबीका प्रवक्ता तथा एसएसपी अनुपम शमशेर जबराका अनुसार घटनामा शिक्षा ऐन, २०२८ अन्तर्गतको कसुर आकर्षित हुने देखिएको छ। पक्राउ परेका व्यक्तिमाथि त्यही ऐनबमोजिम अनुसन्धान अघि बढाइएको उनले जानकारी दिएका छन्।

घटनाले त्रिभुवन विश्वविद्यालयको परीक्षा व्यवस्थापन प्रणालीमाथि पनि प्रश्न उठाएको छ। प्रश्नपत्र सुरक्षित रूपमा परीक्षा केन्द्रसम्म पुग्नुपर्ने व्यवस्थाबीच परीक्षा सुरु हुनुअघि नै सामाजिक सञ्जालमा फैलिनु सुरक्षा संयन्त्रको गम्भीर कमजोरीका रूपमा हेरिएको छ। विश्वविद्यालयबाट प्रश्नपत्र बाहिरिएको हो, छपाइ, ढुवानी वा अन्य कुनै चरणमा चुहावट भएको हो भन्ने विषय अहिले अनुसन्धानको दायरामा छ।

अर्कोतर्फ, एमबीएस प्रथम सेमेस्टरका अन्य विषयका परीक्षा अझै सञ्चालन भइरहेका कारण प्रहरीले थप सतर्कता अपनाउन आग्रह गरेको छ। सीआईबीले परीक्षाको मर्यादा भंग गर्ने, प्रश्नपत्र सार्वजनिक गर्ने वा त्यसमा सहयोग पुर्‍याउने जोसुकैलाई कानुनबमोजिम कडा कारबाही गरिने चेतावनी दिएको छ।

डिजिटल सञ्चार माध्यमको तीव्र विस्तारसँगै प्रश्नपत्र चुहावटका स्वरूप पनि परिवर्तन हुँदै गएका छन्। पहिले सीमित व्यक्तिबीच हुने प्रश्नपत्रको अवैध कारोबार अहिले केही सेकेन्डमै हजारौँ सदस्य रहेको सामाजिक सञ्जाल ग्रुपमा फैलिन सक्ने अवस्था बनेको छ। यस घटनाले परीक्षा सुरक्षामा प्रविधिसँगै डिजिटल निगरानी र साइबर अनुसन्धानलाई समेत सुदृढ बनाउनुपर्ने आवश्यकता औँल्याएको छ।

सीआईबीले अहिले पक्राउ परेका व्यक्तिको डिजिटल उपकरण, ह्वाट्सएप सञ्चार, समूहको गतिविधि तथा प्रश्नपत्रको स्रोत पहिचान गर्ने कार्यलाई प्राथमिकतामा राखेको छ। अनुसन्धानबाट प्रश्नपत्र चुहावटको सम्पूर्ण श्रृंखला खुल्ने अपेक्षा गरिएको छ।