राजविराज– जेलको पर्खालभित्र सामान्यतया बाहिरको समाजभन्दा फरक संसार हुन्छ भन्ने मानिन्छ। तर राजविराजस्थित जिल्ला कारागारमा पछिल्ला तीन दिनयता देखिएको दृश्यले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाएको छ— कैदीबन्दीको सुधारका लागि बनाइएको संस्थाभित्र शक्ति, प्रभाव र पैसाको खेल कति गहिरोसम्म पुगेको छ?

चौकीदार नियुक्तिमा लाखौं रुपैयाँको आर्थिक चलखेल भएको आरोपले ४ दिनदेखि तनावग्रस्त बनेको जिल्ला कारागारमा शनिबार राति भएको हिंसात्मक झडपले विवादलाई अझ गम्भीर मोडमा पुर्‍याएको छ। घटनामा बी–ब्लकका नाइके रामरिक्षण यादव गम्भीर घाइते भएका छन्।

कारागार स्रोतका अनुसार यादवमाथि कैदीबन्दीबीच भएको कुटपिटका क्रममा आक्रमण भएको हो। घाइते यादवलाई उपचारका लागि गजेन्द्रनारायण सिंह अस्पताल, राजबिराज लगिएको छ। घटनापछि कारागार प्रशासनले सुरक्षा व्यवस्था थप कडा बनाएको छ भने भित्रको अवस्था अझ संवेदनशील बनेको बताइएको छ।

यो घटना केवल दुई समूहबीचको झडप मात्र नभई कारागार प्रशासन, चौकीदार नियुक्ति प्रक्रिया, आर्थिक प्रभाव र कैदीबन्दीबीचको शक्ति संघर्षसँग जोडिएको ठूलो विवादको परिणामका रूपमा हेरिएको छ।

चौकीदार नियुक्ति प्रक्रियाले पछिल्ला दिनहरूमा कारागारभित्र असन्तुष्टि चुलिएको बताइएको छ। कैदीबन्दीहरूले जेलर रूपक मण्डलमाथि चौकीदार नियुक्तिमा आर्थिक चलखेल गरेको आरोप लगाउँदै उनको तत्काल सरुवा, नियुक्ति प्रक्रियाको निष्पक्ष छानबिन तथा कारागारभित्र भइरहेका भनिएका आर्थिक अनियमितताको अनुसन्धान गर्न माग गर्दै आन्दोलन गरिरहेका छन्।

आन्दोलनकारी कैदीबन्दीहरूको आरोप अनुसार चौकीदार नियुक्तिको प्रक्रिया निष्पक्ष नभई आर्थिक प्रभावमा चलेको छ।

स्रोतका अनुसार चौकीदार चयन प्रक्रिया अन्तिम चरणमा पुगेको छ। यही प्रक्रियासँग जोडेर करिब ४० लाख रुपैयाँसम्मको आर्थिक चलखेल भएको चर्चा कारागारभित्र व्यापक रूपमा फैलिएको छ। चौकीदार बन्न इच्छुक केही कैदीबन्दीहरूसँग रकम मागिएको आरोपसमेत लगाइएको छ।

स्रोतहरूका अनुसार ए ब्लकका मूल नाइके कामेश्वर यादव र बी ब्लकका मूल नाइके रामरिक्षण यादवसँग समेत लाखौं रुपैयाँ मागिएको चर्चा छ। त्यसैबीच बी ब्लकमै अर्को समूहले रामरिक्षण यादवभन्दा बढी रकम प्रस्ताव गरेको र २५ लाख रुपैयाँसम्म बुझाउन तयार रहेको कुरा बाहिरिएपछि दुई पक्षबीचको प्रतिस्पर्धा झन् चर्किएको बताइन्छ।

यही शक्ति र प्रभावको संघर्ष अन्ततः हिंसात्मक रूप लिँदा रामरिक्षण यादवमाथि आक्रमण भएको स्रोतहरूको दाबी छ। यि सवै आरोप बारे जेलर मण्डलले असन्तुष्टि जनाएका छन्। उनले आरोप स्विकार गरेका छैनन्।

चौकीदार नियुक्तिको विवादसँगै कैदीबन्दीहरूले कारागारभित्रका अन्य गतिविधिमाथि पनि गम्भीर प्रश्न उठाएका छन्। उनीहरूले लागूऔषध कारोबार तथा सेवन नियन्त्रण प्रभावकारी नभएको, लत्ताकपडा, औषधि र रासन खरिद प्रक्रियामा अनियमितता भएको तथा त्यस्ता गतिविधिमा संलग्न व्यक्तिमाथि कानुनी कारबाही हुनुपर्ने माग गरेका छन्।

कैदीबन्दीहरूको भनाइमा कारागारको वातावरण शान्तिपूर्ण, सुरक्षित र पारदर्शी बनाउन निष्पक्ष अनुसन्धान अपरिहार्य भएको छ। उनीहरूले सम्बन्धित निकायलाई सम्पूर्ण विषयमा स्वतन्त्र छानबिन गर्न आग्रह गरेका छन्।

विवादको अर्को पाटो कारागारको अत्यधिक भीडभाड पनि हो। १२५ जना कैदीबन्दी राख्ने क्षमतामा निर्माण गरिएको राजबिराज कारागारमा हाल ३९८ जना कैदीबन्दी रहेको तथ्यांकले व्यवस्थापन संकटको अवस्था देखाउँछ।

कारागारमा ए ब्लक, बी ब्लक र महिला ब्लक गरी तीन ब्लक सञ्चालनमा छन्। ए ब्लकका मूल नाइके कामेश्वर यादव, बी ब्लकका मूल नाइके रामरिक्षण यादव तथा महिला ब्लककी मूल नाइकी लिलादेवी यादव हुन्। विवाद विशेषगरी बी ब्लकबाट सुरु भएको बताइएको छ, जहाँ हाल १६६ जना कैदीबन्दी रहेका छन्।

अत्यधिक भीडका कारण शौचालय, खानेपानी, बसोबास तथा अन्य आधारभूत सुविधामा समेत गम्भीर समस्या रहेको कैदीबन्दीहरूको गुनासो छ। यस्तो अवस्थाले समूहगत असन्तुष्टि, शक्ति संघर्ष र प्रभावको राजनीति थप तीव्र बनाएको हुन सक्ने अनुमान पनि गरिएको छ।

घटनापछि सम्बन्धित निकायले अहिलेसम्म औपचारिक धारणा सार्वजनिक गरेको छैन। तर चौकीदार नियुक्तिमा भएको भनिएको आर्थिक चलखेल, जेल प्रशासनमाथि उठेका आरोप, लागूऔषध र आर्थिक अनियमिततासम्बन्धी दाबी तथा मूल नाइकेमाथिको आक्रमणले राजबिराज कारागारको आन्तरिक व्यवस्थापनमाथि गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ।

अब कैदीबन्दीहरूले माग गरेअनुसार निष्पक्ष छानबिन हुन्छ कि हुँदैन, चौकीदार नियुक्तिमा साँच्चै आर्थिक चलखेल भएको थियो कि थिएन, र कारागार प्रशासनमाथि उठेका आरोपहरूको सत्यता कहाँसम्म पुग्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर सम्बन्धित निकायको अनुसन्धानले मात्र दिन सक्नेछ। तर अहिलेका लागि राजबिराज कारागारको पर्खालभित्रको तनाव अझै पूर्ण रूपमा समाप्त भएको देखिँदैन।