काठमाडौँ– नेपालको एक रुपैयाँको सिक्का मुद्रा मात्र थिएन, त्यो राज्यको सार्वभौमिकता, भूगोल र राष्ट्रिय पहिचानको एउटा सूक्ष्म प्रतीक पनि थियो। त्यही सिक्कामा अंकित नेपालको चुच्चे नक्सा अब हट्ने भएको छ। यसको ठाउँमा मुस्ताङको ऐतिहासिक लो घ्याकर गुम्बाको आकृति राख्ने निर्णय मन्त्रिपरिषद्ले गरेको छ। यो निर्णयसँगै एउटा सामान्य डिजाइन परिवर्तनले असामान्य राजनीतिक, सांस्कृतिक र भूराजनीतिक बहस जन्माएको छ।

सरकारले नेपाल राष्ट्र बैंकलाई १ र २ रुपैयाँ दरका नयाँ सिक्का टकमरी गर्न स्वीकृति दिएको छ। राष्ट्र बैंकका अधिकारीहरूका अनुसार नयाँ सिक्काको आकार, तौल, धातु र डिजाइन परिवर्तन गरिनेछ। सबैभन्दा बढी ध्यान तानेको विषय भने एक रुपैयाँको सिक्काबाट नेपालको नक्सा हटाएर आठौँ शताब्दीको ऐतिहासिक लो घ्याकर गुम्बाको चित्र समावेश गर्ने निर्णय हो।

सरकारी वृत्तबाट अनौपचारिक रूपमा दिइएको तर्क अनुसार सिक्काको आकार सानो भएकाले नेपालको नक्सा स्पष्ट रूपमा देखाउन कठिन भएको बताइएको छ। तर यही तर्कले निर्णयमाथि थप प्रश्नहरू खडा गरेको छ। आलोचकहरू सोधिरहेका छन— यदि आकारकै समस्या थियो भने नक्साको स्वरूप परिमार्जन गर्न सकिन्थ्यो, तर किन राष्ट्रिय भूगोलको प्रतीकलाई पूर्ण रूपमा हटाएर अर्को संरचना राखियो?

मुस्ताङको लो घ्याकर गुम्बा नेपालको सबैभन्दा पुराना बौद्ध धार्मिक सम्पदामध्ये एक मानिन्छ। इतिहासकारहरूका अनुसार यसको स्थापना आठौँ शताब्दीमा भएको थियो। सांस्कृतिक र धार्मिक दृष्टिले यसको महत्व निर्विवाद छ। तर विवाद गुम्बाको ऐतिहासिकताभन्दा पनि त्यसलाई राष्ट्रिय मुद्राको स्थायी प्रतीक बनाउने निर्णयसँग जोडिएको छ।

यस विषयलाई अझ संवेदनशील बनाएको अर्को तथ्य भनेको गुम्बाको संरक्षण र पुनर्निर्माणमा अमेरिकी सहयोगको भूमिका हो। उपलब्ध सार्वजनिक विवरणअनुसार लो घ्याकर गुम्बाको संरक्षण तथा पुनस्र्थापनाका लागि संयुक्त राज्य अमेरिकाले ‘एम्बासडर्स फन्ड फर कल्चरल प्रिजर्भेसन’ कार्यक्रमअन्तर्गत करिब २ लाख ८५ हजार अमेरिकी डलर बराबरको आर्थिक सहयोग उपलब्ध गराएको थियो। नेपाली रुपैयाँमा यो रकम झण्डै साढे तीन करोड बराबर पर्छ।

परियोजना सन् २०२१ मा सुरु भई २०२३ मा सम्पन्न भएको थियो। त्यसपछि पनि सन् २०२४ मा थप संरचनात्मक संरक्षणको काम गरिएको अमेरिकी दूतावासले जनाएको थियो। गुम्बा पुनस्र्थापनाका तस्बिर र विवरण सार्वजनिक अभिलेखमै उपलब्ध छन्। यही पृष्ठभूमिले अहिले अर्को प्रश्न जन्माएको छ— नेपालको राष्ट्रिय सिक्कामा समावेश गर्न रोजिएको संरचना संयोगवश अमेरिकी सहयोग प्राप्त सम्पदा नै किन बन्यो?

सरकारले अहिलेसम्म गुम्बा छनोटको औपचारिक मापदण्ड सार्वजनिक गरेको छैन। न त चुच्चे नक्सा हटाउनुको विस्तृत कारणबारे कुनै व्याख्या दिएको छ। यसले गर्दा बहस दुई धारमा विभाजित भएको छ। एकथरीको तर्क छ— नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक देश भएकाले ऐतिहासिक सम्पदालाई राष्ट्रिय मुद्रामा स्थान दिनु अस्वाभाविक होइन। विश्वका धेरै देशले आफ्नो मुद्रा र सिक्कामा मठ, मन्दिर, दरबार, ऐतिहासिक भवन वा सांस्कृतिक सम्पदाका चित्र प्रयोग गर्ने गरेका छन्।

तर अर्को पक्षले भने प्रश्न उठाइरहेको छ– सांस्कृतिक सम्पदालाई सम्मान दिन खोजिएको हो भने त्यसका लागि नयाँ संस्मरणात्मक सिक्का, विशेष संस्करण वा अन्य दरका सिक्काहरू प्रयोग गर्न सकिन्थ्यो। राष्ट्रिय नक्सा हटाएर त्यही स्थानमा अर्को आकृति राख्नु प्रतीकात्मक रूपमा फरक सन्देश दिने निर्णय हुन सक्ने उनीहरूको तर्क छ।

नेपालमा चुच्चे नक्सा केवल भौगोलिक चित्र होइन। विशेषतः कालापानी, लिपुलेक र लिम्पियाधुरालाई समेटेर जारी गरिएको अद्यावधिक राजनीतिक नक्सापछि चुच्चे नक्सा राष्ट्रिय स्वाभिमानसँग प्रत्यक्ष जोडिएको प्रतीक बनेको छ।

संसद्ले संविधान संशोधनमार्फत नक्सालाई राष्ट्रिय मान्यता दिएपछि त्यसलाई राष्ट्रियताको अभिव्यक्तिका रूपमा हेरिन थालिएको थियो। सरकारी कार्यालयदेखि विद्यालय, सार्वजनिक अभियानदेखि सामाजिक सञ्जालसम्म चुच्चे नक्सा राष्ट्रिय एकताको प्रतीकका रूपमा प्रस्तुत हुँदै आएको छ।

यस्तो अवस्थामा सिक्काबाट नक्सा हटाउने निर्णयलाई कतिपयले केवल डिजाइन परिवर्तनका रूपमा होइन, प्रतीकात्मक राजनीतिक निर्णयका रूपमा पनि विश्लेषण गर्न थालेका छन्। लो घ्याकर गुम्बाको संरक्षणमा अमेरिकी सहयोग रहेको तथ्य सार्वजनिक भइसकेको छ। त्यसैले निर्णयपछि सामाजिक सञ्जाल र राजनीतिक वृत्तमा भूराजनीतिक कोणबाट पनि चर्चा सुरु भएको छ।

यद्यपि हालसम्म सरकार वा राष्ट्र बैंकले सिक्का डिजाइन परिवर्तन र अमेरिकी सहयोगबीच कुनै सम्बन्ध रहेको संकेत दिएका छैनन्। उपलब्ध तथ्यहरूले पनि प्रत्यक्ष सम्बन्ध पुष्टि गर्दैनन्। तर सरकारबाट पर्याप्त स्पष्टीकरण नआएकाले अनुमान, आशंका र राजनीतिक व्याख्याहरू फैलिन थालेका छन्।

विशेषज्ञहरूका अनुसार राष्ट्रिय प्रतीकसँग सम्बन्धित निर्णयहरूमा पारदर्शिता र स्पष्ट व्याख्या नहुँदा यस्ता विवाद स्वाभाविक रूपमा जन्मिन्छन्। मन्त्रिपरिषद्को निर्णय सार्वजनिक भएपछि सामाजिक सञ्जाल, राजनीतिक वृत्त र सांस्कृतिक क्षेत्रका व्यक्तिहरूले मिश्रित प्रतिक्रिया दिन थालेका छन्। कसैले यसलाई नेपालको सांस्कृतिक सम्पदालाई सम्मान गर्ने सकारात्मक कदम भनेका छन् भने कसैले राष्ट्रिय नक्सालाई हटाउनु गलत सन्देश दिने निर्णय भएको टिप्पणी गरेका छन्।

तर बहसको केन्द्रमा एउटा साझा प्रश्न भने उभिएको छ— नेपालको राष्ट्रिय मुद्रामा कुन प्रतीक रहने भन्ने निर्णय केवल कलात्मक विषय हो कि त्यसले राष्ट्रिय पहिचान, इतिहास र राज्यको प्राथमिकतालाई पनि प्रतिनिधित्व गर्छ?

सरकारले गुम्बा छनोटको आधार, नेपालको नक्सा हटाउनुको कारण र नयाँ डिजाइनको आधिकारिक दर्शन सार्वजनिक नगरेसम्म यो प्रश्नको उत्तर सहजै टुंगिने देखिँदैन। तर यति स्पष्ट छ— एक रुपैयाँको सानो सिक्काले अहिले राष्ट्रियता, संस्कृति, कूटनीति र राज्यको प्रतीकात्मक राजनीतिबारे ठूलो बहस सुरु गरेको छ।